Brusseprijs

Losgeslagen

In 1969 is Sjoerd van Keulen een van de bezetters van het Amsterdamse Maagdenhuis. De student politicologie, afkomstig uit een sociaal-democratisch nest, houdt er een boete van tweeduizend gulden aan over wegens slaan naar een politieagent.

Plus twee jaar voorwaardelijk. Veertig jaar later is Van Keulen de baas van SNS Reaal. Hij wordt zelfs uitgeroepen tot ‘topman van het jaar’. De bewondering zal niet lang daarna omslaan in regelrechte haat. SNS is voor miljarden het schip in gegaan en wordt op 1 februari 2013 genationaliseerd. Ineens geldt Van Keulen als het schoolvoorbeeld van de losgeslagen graaikapitalist. Zelf snapt hij niks van alle ophef.

Je vraagt je af: wat is er in de tussenliggende jaren met zo’n man gebeurd?

Iets soortgelijks als met het concern dat hij leidde, waarschijnlijk. In Giftig krediet: De onvermijdelijke ondergang van SNS Reaal beschrijven de journalisten Tom Kreling en Esther Rosenberg die Werdegang van het prille begin tot het bittere eind. Dat doen ze op basis van interne documenten en ‘ruim honderd bronnen’. Anoniem, uiteraard. Voor hun artikelen over de bank-verzekeraar ontving het tweetal eerder al De Loep, een prijs voor de beste onderzoeksjournalistiek.

Net als Van Keulen begint het ook bij sns met fraaie idealen. De wortels van de spaarbank liggen eeuwen terug, bij de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Oerdegelijk. Hetzelfde geldt voor de geschiedenis van Reaal, de verzekeraar die voortkomt uit de vakbonden. En natuurlijk ook voor de grootste publieke parel gone mad van allemaal: het na de SNS-beursgang in 2006 gekochte Bouwfonds Property Finance.

Met name de sulligheid springt in het oog. SNS is altijd te laat

In die korte glorietijd slokt de ambitieuze Van Keulen het ene na het andere bedrijf op, maar deze overname ligt wel heel zwaar op de maag. Opgericht om het naoorlogse woningtekort te bestrijden, groeit Bouwfonds in de loop der jaren uit tot een kolos. De gemeenten zijn aandeelhouder. In de jaren tachtig, ver vóór de definitieve privatisering, gebeurt er iets vreemds in de hoofden van de mannen die de organisatie leiden. Wat? Het zal de ideologische tijdgeest geweest zijn, de druk van opeenvolgende rechtse regeringen, of gewoon, de lokroep van het grote geld. Hoe dan ook: net als later sns en Reaal, moet het roer om bij het Bouwfonds Nederlandse Gemeenten. Het publieke, dat is suf. Om over oude idealen maar te zwijgen. Er moet groter gedacht worden. Internationaler ook. Zo maken de Bouwfonds-ambtenaren hun entree in een private vastgoedwereld van exclusieve feestjes, dure auto’s, topsalarissen en privé-vliegtuigen. Wie wil daar niet aan meedoen? Je bent toch gek als je al dat moois aan je voorbij laat gaan?

Wie er al die tijd echt gek is geweest, wordt pas jaren later duidelijk. De eerste private eigenaar, ABN Amro, heeft het concern dan al opgesplitst en doorverkocht. Het ene deel, dat naar Rabobank verhuist, blijkt een sleutelrol te spelen in de vastgoedfraude. Het andere, omgedoopt tot SNS Property Finance, is zo door en door verrot dat de nieuwe eigenaar eraan ten onder gaat. Vanwege alle dubieuze klanten en slechte leningen staat de vastgoedbank bekend als het ‘putje van de markt’.

Medium sns

De cruciale vraag hoe dit uitgerekend drie van zulke organisaties kon overkomen, wordt direct al aan het begin van Giftig krediet opgeworpen. Een dieper gravend antwoord blijft jammer genoeg uit. Wat de lezer wel krijgt voorgeschoteld, is een reconstructie van de ondergang van SNS Reaal die in nuchterheid en degelijkheid niet onderdoet voor de historische voorgangers van de bank-verzekeraar.

Met name de onvoorstelbare sulligheid springt in het oog. sns is een bank die altijd te laat is. Als de overige gasten al enigszins ontnuchterd op de stoep staan, klaar om naar huis te gaan, komt zij luid joelend binnenrennen. Feesten! Op het hoogtepunt van de Amerikaanse subprime crisis presteert SNS Property Finance het om een kantoor nabij Washington te openen. Dezelfde vastgoedtak die pas in 2007, op het hoogtepunt van de huizenbubbel, is ingelijfd. Op het moment dat die zeepbel knapt, zijn de gevolgen dan ook niet te overzien. De verliezen op de talloze bouwprojecten, van Spanje tot de Verenigde Staten, worden telkens weer hoger ingeschat. Maar ook hier houden de bankbestuurders tot het laatste moment vol dat het allemaal wel meevalt.

Zo slaapwandelen alle hoofdrolspelers hun onvermijdelijke ondergang tegemoet. Net als dat andere boek over het sns-fiasco, het door vijf FD-_journalisten geschreven _De val van SNS Reaal, behoort Giftig krediet daarmee onmiskenbaar tot het populaire subgenre van het financiële drama. Inclusief het vertelperspectief: alsof de lezer mee aan de vergadertafel zit. De standaard daarin is nog altijd Jeroen Smits De prooi. Zo mooi geschreven en historisch relevant als die bestseller over ABN Amro is Giftig krediet bij lange na niet. Maar het leest vlot en de auteurs lijken uitstekend geïnformeerd.

De moraal van al deze financiële geschiedenissen is die van de Griekse tragedie: hoogmoed komt voor de val. Met één verschil – helaas. Want echt hard vallen mensen als Sjoerd van Keulen nooit. De ware verliezer van dit even knotsgekke als kortstondige uitstapje naar de private sector zijn wijzelf. Het publiek dat nooit voor een van die roemruchte vastgoedfeestjes is uitgenodigd, maar nu wel met zijn belastinggeld mag betalen voor de kater.


Tom Kreling en Esther Rosenberg, Giftig krediet: De onvermijdelijke ondergang van SNS Reaal_. Balans, 288 blz., 19,95 euro_


Beeld: SNS Reaal in de problemen door zware verliezen in de vastgoedportefeuille. De bank wordt in 2013 genationaliseerd (Gerard Til / HH)