Hoofdcommentaar

Louterende leidersschapsstrijd

Afgelopen zaterdag waren de 1-aprilgrappen niet van de lucht. Uit Scheveningen kwam het bericht dat een grijze zandhaai was ontsnapt uit het Sea Life Center. In de Belgische media zoemde rond dat de bevolking er wegens de voortdurende kou op overheidskosten een zonnebankcheque kon krijgen. En kandidaat-partijleider Rutte van de vvd haalde het nieuws met de voorspelling dat zijn partij volgend jaar bij de verkiezingen 35 of meer kamerzetels haalt, zeven meer dan nu en tien meer dan in de laatste politieke barometer van _Nova.

Medium hoofdcommentaar

De aankondiging van minister Verdonk dat ze overwoog zich ook kandidaat te stellen voor het lijsttrekkerschap van de vvd kwam twee dagen te vroeg om een grap te kunnen zijn. Maar de toevoeging dat ze een definitief besluit eerst nog met haar gezin wilde bespreken, was dat wel. Verdonk gebruikte het smoesje over haar gezin om een week lang te kunnen kijken hoe de vvd én de kiezer over haar als partijleider denken. Opiniepeiler De Hond bediende haar op haar wenken. Nog diezelfde dag liet hij weten dat de vvd met Verdonk als lijsttrekker zo’n zeven zetels beter scoort. Mogelijk dat Rutte die zeven zetels zaterdag al had meegerekend.

Direct na Verdonks mededeling dat ze na een aanvankelijk nee zich mogelijk toch kandidaat stelt voor het leiderschap werd geopperd dat dit desastreus zou zijn voor de partij. Het zou de richtingenstrijd, die binnen de vvd altijd in meer of mindere mate gaande is, voor het oog van de buitenwereld doen oplaaien. De verzoenende toon van de 39-jarige Rutte tegenover de harde, de samenleving splijtende van de vijftigjarige Verdonk. Dat krijg je met die moderne, interne partijdemocratie. Hoe kan een partij zo dom zijn zo’n richtingenstrijd zelf te organiseren?

Maar het zou wel eens heel anders kunnen uitpakken. Rutte en Verdonk hebben daar allebei al signalen voor afgegeven. Tijdens de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen kreeg Nederland opvallend vaak en opvallend nadrukkelijk een andere kant van Verdonk te zien. Ze was weliswaar nog steeds de kordate vrouw waar velen zo gecharmeerd van blijken te zijn, maar ze presenteerde zich ook als een vrouw die kan glimlachen, over zichzelf durft te praten, over humor beschikt en óók een sociaal hart heeft. Rutte op zijn beurt zei tijdens de persconferentie waarop hij zijn kandidatuur bekend maakte zeer nadrukkelijk dat hij zichzelf nooit het sociaal-liberale etiket had opgeplakt, dat hij het asiel- en immigratiebeleid van Verdonk steunt en dezelfde toon zal aanslaan tegen immigranten – «welkom, maar u moet u aanpassen en uw kind naar school sturen» – daaraan toevoegend dat ook hij wil voorkomen dat er nog meer immigranten bij komen.

Verdonk en Rutte waren duidelijk aan het buigen, zoals een strohalm buigt in de wind. Ieder voor zich naar de kant van de ander. Verdonk wil niet opgesloten raken in de rechtse achterban, Rutte niet in de sociaal-liberale. Uiteraard is dit buigen niet gespeend van eigenbelang. Wie het overtuigendst naar voren weet te brengen dat hij of zij beide vvd-stromingen kan bedienen, wint de interne strijd.

De vvd-achterban realiseert zich dat ook. Met een lijsttrekker die zowel de potentiële Wilders- of Pastors-stemmers als de pvda-twijfelaars over de streep weet te halen, scoort de partij bij de kamerverkiezingen uiteindelijk het beste. Zo zou de interne strijd er uiteindelijk toe kunnen bijdragen dat de twee zielen die in de vvd huizen door de openlijke debatten tijdens de interne partijcampagne met elkaar verzoend raken.

Op 10 mei gaan bij de vvd de stembussen open. Vroeger dan aanvankelijk gepland. Daardoor weten de liberalen al eind mei in plaats van begin juli waar ze aan toe zijn: Rutte of Verdonk. Er is weliswaar nog een derde kandidaat, kamerlid Jelleke Veenendaal, maar niemand die haar kandidatuur serieus neemt, als ze zich al niet terugtrekt.

Mocht er bij de vvd inderdaad «leuke competitie» ontstaan, zoals Rutte hoopte, met als resultaat een uiteindelijk door velen in de partij gesteunde kandidaat, dan heeft d66 een probleem. Bij d66 rommelt het sinds het Afghanistan-debacle en de desastreus verlopen gemeenteraadsverkiezingen en dat is dan nog mild uitgedrukt. De d66’ers stellen pas rond half mei een profielschets samen waaraan de nieuwe lijsttrekker moet voldoen. In het najaar volgt de verkiezing van de partijleider. De nieuwe fractievoorzitter Van der Laan zal zich wel kandidaat stellen, maar zij lijkt er vooralsnog niet toe in staat de ontevreden achterban voor zich te winnen. Wie is er nog in die partij, die in de peilingen bijna op haar gat ligt, die het serieus tegen Van der Laan kan opnemen? Zodat ook bij d66, die de directe democratie immers zo hoog heeft, via de strijd om het lijsttrekkerschap de interne woelingen tot bedaren kunnen komen? Minister Pechtold mag dan graag schimpen op Den Haag, de vraag is of hij na alle d66-miskleunen rondom het Afghanistan-debat voldoende «buitenstaander» is voor die partijleden die schoon schip willen maken na de verkiezingen van 2007.

Ook bij GroenLinks zou een tegenkandidaat voor Halsema in een openlijke strijd de lucht kunnen klaren. De positie van Halsema staat weliswaar niet ter discussie, maar teleurstelling bij de achterban over de tegenvallende resultaten bij de gemeenteraadsverkiezingen is er wel degelijk. Sommigen in de partij wijten dat aan de liberalere koers van Halsema, aan haar intellectuele uitstraling, aan het gebrek aan activisme dat daar het gevolg van zou zijn. Een kandidaat die de «andere» kant van GroenLinks zou vertegenwoordigen, kan ook in die partij zorgen voor een loutering.

Maar eerst zijn de vvd’ers aan de beurt. Al is dat maar een deel van de werkelijkheid. De meeste vvd’ers zullen de lijsttrekker kiezen die in de peilingen het beste scoort. Dus ook als u geen lid bent van de vvd, kunt u invloed uitoefenen op hun keuze voor Rutte of Verdonk.