Lynchpartij met dikke vuisten

Aanhangers van de mannen die beschuldigd zijn van de brute moord op twee zwarte arbeiders, Parys, Zuid-Afrika, 2016 © John Wessels / AFP /ANP

Niets weerhoudt de lezer ervan om voordat hij aan hoofdstuk 1 begint eens lekker in een boek te bladeren en bijvoorbeeld eerst het nawoord te lezen. In het geval van Dit zijn geen aardige mensen van bbc-journalist Andrew Harding is dat geen slecht idee. De ‘noot van de auteur’ verduidelijkt veel. Bijvoorbeeld waarom er zo ontzettend veel verschillende personages voorkomen in het verhaal over de gewelddadige dood van twee zwarte mannen op het Zuid-Afrikaanse platteland. En waarom het perspectief constant wisselt. Harding wilde een boek schrijven dat uitsteeg boven de simpele krantenkoppen: ‘Ik was op zoek naar een subtieler verhaal, een verhaal dat de dieper liggende problemen en uitdagingen van het leven in het huidige Zuid-Afrika kon illustreren’, schrijft hij. En de manier waarop hij dit zou doen was door middel van narratieve journalistiek met steeds wisselende perspectieven.

Met tussenpozen bracht hij zo’n vier jaar door in en rond het stadje Parys, honderd kilometer ten zuiden van Johannesburg, waar twee jonge landarbeiders door een witte posse zodanig werden toegetakeld dat ze aan hun verwondingen zouden bezwijken.

Het incident vindt plaats in januari 2016 als twee (of drie) krap bij kas zittende jonge zwarte mannen verhaal gaan halen bij Loedie van der Westhuizen, een rijke witte boer die hun een maandsalaris schuldig is. Oom Loedie, de Afrikaner patriarch in de streek waar zijn clan al generaties lang de scepter zwaait, reageert niet fijn op het bezoek. Er vloeit bloed, de mannen vluchten, en Loedie belt zijn zoon Boeta. Overal zoemen daarna telefoons. Boerderijoverval. Geen doden. Oom Loedie gewond. De boerengemeenschap komt in actie. In hun bakkies gaan ze op jacht. Ergens in een stoffig veld krijgen ze twee vermoedelijke daders te pakken. Stuk voor stuk leven de mannen, jong en oud, hun racistische geweldsfantasieën op hen uit. Een lynchpartij met dikke vuisten, zware schoenen, een ventilatorriem en een moersleutel. Totdat er twee hopen vlees resteren. De gealarmeerde politieagent komt laat omdat hij de plek niet kan vinden.

Harding beschrijft het incident en de nasleep vanuit vele perspectieven

Uiteindelijk worden de twee lichamen achter in een politiewagen gesmeten. Na een tocht over een slecht begaanbare weg worden ze overgedragen aan een ambulance. De mannen zullen uiteindelijk dood worden verklaard in een ziekenhuis in Bloemfontein, zo’n driehonderd kilometer verderop.

Zoals gezegd, Harding beschrijft het incident en de jarenlange nasleep vanuit vele perspectieven: de daders, de nabestaanden, een rechter die van de zaak wordt gehaald, een advocaat, de rijke boer en de veel armere voorman, de vrouw van een boer en talloze anderen. Het lijkt daardoor vaak of je met een alwetende verteller te maken hebt. Aan de ene kant geeft dat het boek kracht; we krijgen inkijkjes in verschillende belevingswerelden. Maar het is ook de zwakte. De inkijkjes zijn vanwege ruimtebeperkingen oppervlakkig, en met name de moeilijk te doorgronden zwarte karakters blijven vage contouren. De lijst met dramatis personae helpt, maar het blijft een helse taak om zeventig mensen uit elkaar te houden.

De kracht van het boek schuilt niet zozeer in het misdaadthema en de juridische afloop daarvan, maar in de manier waarop het incident, dat tijdens de apartheid gewoon zou zijn weggemoffeld, de hele Paryse plattelandsgemeenschap ontwricht. In diverse gezinnen gaat het mis: drank, depressie, huwelijkse twisten en een zelfmoordpoging. En als een aantal beklaagden in ruil voor vrijwaring van vervolging bereid is om als staatsgetuige op te treden leidt dat tot een traumatische breuk in de Van der Westhuizen-clan, waarbij verwijzingen naar de Anglo-Boerenoorlog van 1899 (toen alleen ‘laffe’ Afrikaners zich niet bij de strijd tegen de Engelsen aansloten) illustreren hoe diep dit ‘verraad’ erin hakt.

De gedetailleerde beschrijvingen van de afschuwelijke afranseling van de twee mannen hebben het beoogde effect, ze laten je kokhalzend achter. Afrikaners zullen Harding ongetwijfeld verwijten dat hij te veel nadruk legt op het witte geweld en te weinig op de minstens zo afschuwelijke moorden die plaatsvinden op witte boeren en hun families. Dat is zo, maar daar gaat dit boek nu eenmaal niet over, alhoewel Harding het regelmatig aanstipt. Bovendien gaat hij impliciete kritiek op de zwarte anc-regering niet uit de weg. Hij behandelt politiek opportunisme. Hij beschrijft het gebrekkige functioneren van het Zuid-Afrikaanse rechtssysteem, naar welk bedenkelijk niveau de bureaucratie is afgegleden en hoe miserabel de voorzieningen zijn voor hen die op overheidsdiensten zijn aangewezen.

Harding slaagt in zijn streven om uit te stijgen boven de clichés. Door zich op een enkel incident te concentreren weet hij kundig een meta-verhaal te vertellen. Ontelbare aspecten die de Zuid-Afrikaanse samenleving zo complex maken komen aan bod: de armoede, de rechtspraak, de rassenverhoudingen, het geweld, politiek opportunisme, de machocultuur, de rol van de vrouw, de gebrekkige overheidsdiensten, de opgekropte frustraties, de angst voor de ander, de archaïsche pikorde, de straffeloosheid, de arrogantie van de macht, de corruptie, de broze gezinsverhoudingen, het traumatische verleden, racisme. Alles hangt met alles samen.