Maagdenvlees

De themamiddag ‘Maagdelijkheid in onze multiculturele samenleving’ vindt plaats op 7 oktober in het Nieuwe de la Mar-theater te Amsterdam. Informatie: Rutgersstichting Amsterdam, 020-6166222.
Islamitische bruiden toveren al eeuwen vals bloed op de beddelakens. De mythe van het maagdenvlies is er niet milder om geworden. Deze week confereren Nederlandse artsen en hulpverleners over de dilemma’s waarvoor dit velletje hen stelt. Fatima Jebli Ouazzani kent de dilemma’s uit eigen ervaring.

ALLE VROUWEN IN mijn familie waren maagd toen ze trouwden. Mijn moeder was veertien jaar toen ze trouwde en op haar huwelijksnacht bloedde ze zoals van haar werd verwacht. Mijn vader is de enige man die ze in haar leven heeft gehad. Toen ze 32 jaar was, heeft hij haar verstoten. Hij nam haar mee op vakantie en kwam alleen terug naar Nederland. Een omgekochte rechter in Marokko stelde de scheidingsakte op, die mijn vader haar per post deed toekomen. Een jaar later trouwde hij met een meisje van zeventien. Wederom een maagd.
Ik was toen achttien en wist zeker dat ik niet uitgehuwelijkt en ontmaagd wilde worden door een man die ik nauwelijks kende.
‘EEN MAAGDENVLIES is eigenlijk een heel raar ding.’ De Leidse bioloog Naaktgeboren kijkt me even aan en vervolgt dan: 'Het is een van de weinige dingen die je niet nodig hebt. Je kunt het vergelijken met de houtnerven die je in beton soms ziet. Die hebben geen enkele functie, ze zijn een afdruk van de gietmal. Zo kun je het maagdenvlies ook beschouwen.
Als het embryo een paar centimeter groot is, ontstaat er een bobbeltje op de plaats waar bij de jongen later de penis komt en bij het meisje de clitoris. Achter de penis en de clitoris ontstaan plooien. Deze plooien groeien bij de jongen aan elkaar. Bij een pasgeboren jongetje zie je op het scrotum heel duidelijk een naad waar die twee helften aan elkaar gegroeid zijn. Bij een meisje groeien de plooien uit tot de schaamlippen. Daartussenin zit nog geen gat. Op een gegeven ogenblik gaat dat open. De restanten van dat vlies tussen de schaamlippen is het maagdenvlies.’
Niets anders dan een gekarteld randje.
KORT VOORDAT we naar Nederland kwamen, in 1970, werd Miloeda, een vrouw uit ons dorp, gek. Ik hoorde mijn oma zeggen dat tijdens haar huwelijksnacht was gebleken dat ze geen maagd was. Uit angst voor haar familie en die van de bruidegom is zij diezelfde nacht nog weggelopen. Ik zag hoe jongens en mannen achter haar aan renden. Als enige vrouw volgde hen de moeder van Miloeda. Ze kon ze niet bijhouden. Uit paniek en wanhoop trok ze zich de haren uit het hoofd en krabde zich de wangen open.
Miloeda wist die nacht te ontkomen. Een paar weken later kwam ze weer terug naar het dorp. Ze zwierf rond en ’s nachts sliep ze onder een groentekraam op het dorpsplein, waar de oudere jongens en mannen haar lastig vielen en misbruikten. Iedereen in het dorp wist dat ze misbruikt werd, maar niemand stak een vinger uit. Dit was haar straf.
DE MAROKKAANSE sociologe Soumaya Naamane-Guessous spreekt in haar boek Achter de schermen van de schaamte over de mythe van maagdelijkheid. Het maagdenvlies is bij iedere vrouw weer anders en biedt absoluut geen garantie voor een bloeding bij de ontmaagding. Toch wint de traditie het van de realiteit. Het tentoonstellen van het bebloede laken is een hardnekkige gewoonte en de prijs die de meisjes hiervoor moeten betalen doet er weinig toe. Jonge vrouwen ontkomen niet aan de plicht het bewijs van hun voorhuwelijkse kuisheid te leveren.
Het huwelijk wordt gesloten volgens de bepalingen in het wetboek van het personen- en familierecht. Dit stelt als eis dat twee overheidsambtenaren (aduls) aanwezig zijn die de huwelijksakte opstellen terwijl ze de waarde van de bruidsprijs bepalen. In de regel heeft de familie van de bruid van tevoren een maagdelijkheidsverklaring aan de bruidegom overhandigd.
Als de bruidegom en zijn familie ondanks de doktersverklaring twijfelen aan de maagdelijkheid, dan kunnen zij de 'arifates’ inschakelen. Dit zijn vrouwelijke medewerkers van het ministerie van Binnenlandse Zaken, die bevoegd zijn om de maagdelijkheid te controleren. Zij kunnen ook vaststellen of het meisje al bewerkt is, dat wil zeggen of haar vaginale slijmvliezen al de wrijving van een mannelijk lid hebben ondergaan of zelfs al sperma hebben ontvangen. Een donkere verkleuring van de slijmvliezen zou daar op wijzen. De arifates staan onder ede en hun oordeel heeft de waarde van een rechterlijke uitspraak.
De initiatierite is van elke zin gespeend, maar de schone schijn moet tegen elke prijs gehandhaafd blijven, zegt Soumaya Naamane- Guessous. Ongeruste bruiden nemen al eeuwenlang hun toevlucht tot kunstgrepen die de bloeding van de ontmaagding nabootsen. Suyuti, een schrijver uit de vijftiende eeuw, noemde er negen. Een ervan bestond eruit een stukje katoen in ossegal te drenken en in de vagina te stoppen.
Er bestaat tegenwoordig een modernere methode om hulp te bieden aan een vrouw die geen maagd meer is: herstel van het maagdenvlies. Een chirurgische ingreep waarbij de restanten van het maagdenvlies, die zelfs na regelmatig seksueel verkeer overblijven, te hechten. Van de 75 meisjes die Soumaya Naamane-Guessous voor haar boek interviewde, waren er 63 op de hoogte van deze mogelijkheid. Een groot percentage zag het als een mogelijk redmiddel. Deze methode bewijst overigens niet alleen de meisjes een dienst, maar ook de moeders. Zij dragen de verantwoordelijkheid voor de staat waarin hun dochter op het moment van het huwelijk verkeert.
In de negentiende eeuw liet Omar Halibi over de staat van de bruid in zijn boek De geheime wetten der muselmannen geen twijfel bestaan. Een vrouw moet een koningin zijn en een kroon dragen. Zij moet maagdelijk in het huwelijk treden. Wanneer op dit punt iets niet in orde is, wanneer de vrouw zich niet heeft weten te bewaren en op het moment dat ze trouwt geen maagd meer is, heeft ze in de ogen van de man haar kroon verloren. Ze is onttroond, ook wanneer hij zelf de verleider was. Hij betreurt het op haar voorhoofd het diadeem der reinheid niet meer te zien stralen.
Anno 1994 en drie generaties Marokkanen in Nederland verder is er niets aan deze traditie veranderd. Alleen zijn het nu geen Marokkaanse maar Nederlandse artsen die maagdelijkheidsverklaringen afgeven en de vliezen herstellen.
GYNAECOLOOG BLEKER van het Academisch Ziekenhuis in Amsterdam herstelt sinds 1984 maagdenvliezen bij Marokkaanse en Turkse meisjes. Gemiddeld tien keer per jaar voert hij de operatie uit. Bleker: 'De meisjes die tien jaar geleden bij mij aanklopten, waren angstig en in paniek. Dat is in de loop van de jaren veranderd.’ De meisjes die hij nu helpt, zo vertelt hij, zijn welbespraakte meisjes tussen de zestien en twintig jaar met wie hij een relativerend gesprek heeft over de situatie waarin zij zich bevinden. Hij laat de meisjes weten dat hij niet achter deze traditie staat en vindt dat zo'n operatie eigenlijk niet kan. Dit in de hoop hen op andere gedachten te brengen. De meisjes hebben allemaal begrip voor zijn standpunt en hopen ook dat over dertig jaar de situatie anders zal zijn, maar voorlopig willen de bruidegom en zijn familie nog bloed zien, en daarom willen ze toch graag geholpen worden.
Volgens dokter Bleker is het merendeel van de meisjes die hij helpt, uitgehuwelijkt aan een man die ze niet kennen en worden ze op transport gezet richting Marokko of Turkije. Hij is ervan doordrongen dat hij door het vernauwen van het maagdenvlies meer herstelt dan de natuur heeft geschapen en dat hij een absurde traditie in stand houdt. 'Maar’, zegt hij, 'in de jaren vijftig werd je in de dorpen rond het IJsselmeer nog op de mestkar door het dorp gereden als je met een jongen was betrapt.’
De meisjes die naar hem toe komen hebben geen keus. Het zou onverantwoord zijn hen niet te helpen. Om de privacy van de meisjes te beschermen, wordt de operatie geen herstel van maagdenvlies genoemd maar 'perineum plastiekje’. Ook op de operatiekamer hanteert men deze term, uit angst dat een van de Turkse of Marokkaanse schoonmakers erachter komt dat de meisjes van een nieuw vlies worden voorzien. Hoewel de operatie onder algehele narcose plaatsvindt, gebeurt ze poliklinisch: de meisjes komen ’s ochtends naar het ziekenhuis en kunnen op het eind van de dag weer naar huis.
'HAD IK DAT maar geweten’, zegt Zoebida Bent Chalied als ik haar vertel dat het mogelijk is om het maagdenvlies te herstellen. Zoebida was geen maagd meer toen ze uitgehuwelijkt werd. Niemand is het gelukkig te weten gekomen. Op haar huwelijksnacht heeft ze zich er met een truukje uit gered. Ze was vijftien toen ze, zonder dat iemand het in de gaten had, verkering kreeg met haar Nederlandse overbuurjongen Karel. Een paar weken na de eerste zoen hebben ze met elkaar geslapen. Bang voor de gevolgen was ze niet: 'Ik hield van Karel en de rest kon me niets schelen. Maar toen ik negentien werd, was het feest over. Al mijn nichtjes en vriendinnen raakten aan de man en ook om mijn hand werd regelmatig gevraagd. Alle kandidaten waren mannen zonder papieren. Meestal kwam een zus of tante van de man bemiddelen.’
Zoebida’s eerste huwelijk was een ramp. Omar was hier op vakantie bij zijn zus. Ook hij had geen papieren. 'Hij was aardig’, zegt Zoebida, 'hij wilde met een vrouw aan een toekomst in Nederland bouwen. Ik haalde bij de huisarts een maagdelijkheidsverklaring en binnen een week was op het consulaat de huwelijksakte opgesteld. Zodra hij die in handen had, sloeg hij om als een blad aan de boom.’ Zoebida mocht geen broeken meer dragen en ook niet meer zonder begeleiding naar buiten gaan. Dat belooft veel goeds, dacht Zoebida, als hij erachter komt dat ik geen maagd ben, breekt de hel los. Afblazen die boel. Haar vader was woedend, de hele familie in rep en roer. De bruiloft was nog niet gevierd en dan al scheiden? Zoebida hield voet bij stuk. Het huwelijk werd ontbonden.
Ook de tweede kandidaat had geen papieren. Maar na de blamage van haar eerste huwelijk kon ze nu moeilijk eisen gaan stellen. De bruidegom was gelukkig wat gespannen voor de huwelijksnacht en nam daarom een kalmeringsmiddel. Ook rookte hij wat hasj. Dat is haar redding geweest. De eerste keer wilde het niet lukken. Omdat de zus van de bruidegom en de tante van Zoebida buiten op het bebloede laken zaten te wachten, probeerden ze het nog eens. Zonder het resultaat te checken, viel hij in slaap. Zoebida sloop naar de badkamer en maakte daar met een scheermesje een sneetje in haar wijsvinger. Ze smeerde wat bloed op haar broek en het laken. Hij merkte er niets van.
Nu, na vijf jaar mishandeling, leeft ze gescheiden van haar man met haar twee kinderen in de buurt van haar ouders. Haar man weigerde te scheiden en zij kon bij het Marokkaanse consulaat de scheiding niet eisen, omdat ze dan de voogdij over haar kinderen had kunnen verliezen. Ze heeft zich volgens het Nederlands recht laten scheiden en probeert nu de scheiding volgens het Marokkaanse recht door te zetten.
MIJN VADER HAD als eerstgeborene een zoon willen hebben. Tot zijn ongenoegen werd ik geboren. 'Ik wist niet hoe ik je vader moest vertellen dat ik geen zoon, maar een dochter had gebaard’, zei mijn moeder wel eens. 'Toen hij je zag, vroeg hij: “Weet je zeker dat de verpleegster haar niet geruild heeft?” ’ Het kwam in het ziekenhuis regelmatig voor dat moeders de verpleegster omkochten om hun meisjesbaby te verwisselen met het jongetje van een andere moeder. Tot mijn veertiende heb ik eraan getwijfeld of mijn vader wel echt mijn vader was. Op een dag zag ik dat we precies dezelfde tenen hadden. Dat overtuigde me.
ONDER DE INDRUK van het verhaal van gekke Miloeda heb ik, in het bijzijn van mijn opa, mijn moeder ooit gevraagd wat 'maagd zijn’ betekende. Ik kreeg een harde klap. Ik was nog veel te klein om naar dat soort dingen te vragen. Maar ook toen ik ouder werd heeft ze me dat nooit verteld. Erover praten was onbeschaamd en meer viel er niet te weten.
Tot mijn twintigste wist ik alleen dat ik maagd moest zijn, dat wil zeggen, geen vriendjes mocht hebben. Beetje bij beetje kwam ik erachter dat het om een vlies ging. Ik heb het jaren lang maagdenvlees genoemd, omdat ik het verkeerd opgevangen had. Ik wist dat ik heel goed moest waken over dat maagdenvlees, maar waar het precies zat en hoe groot het was; ik had geen flauw idee.
In mijn hoofd had ik het allemaal op een rijtje. Het is mijn lijf. Ik ga naar bed met wie ik wil en wanneer ik wil. Ik had ook al een kandidaat, maar op het beslissende moment, wilde het maar niet lukken. 'Je hecht er teveel waarde aan’, zei mijn toenmalig vriendje. En dat was ook zo. Als ik het doe, dacht ik, dan ben ik niets meer waard. Mijn hele toekomst stond op het spel.
'Je hebt een blokkade’, zei mijn huisarts, 'vaginisme!’ Hij verdween achter een gordijn en kwam terug met een gynaecologische tang. 'Ik kan het een beetje voor je oprekken, misschien gaat het dan wat gemakkelijker’, zei hij. Ik stond op en liep snel naar de deur. 'Als u het goed vindt, kom ik een andere keer terug!’ De volgende dag vroeg ik mijn vriendje om tagine bij me te komen eten. De haak ging van de telefoon en samen aten we behalve de tagine ook de avond op. Om vijf uur ’s ochtends stuurde ik hem naar huis. Die dag was van mij. Ik nam de trein naar zee. Onderweg zag ik alleen maar vrouwen. Ik was nu een van hen. Ik had het gedaan! En ik had geen spijt!
EEN ANEKDOTE die mijn moeder regelmatig over mijn vader vertelde, laat me niet los. Mijn opa had al jong 650 hectare grond van zijn vader geerfd. Tijdens de Franse bezetting is dat land door een Fransman in beslag genomen. Toen Marokko onafhankelijk werd, heeft de Fransman dat land aan een Marokkaanse familie doorverkocht. De ene omgekochte rechter na de andere weigerde het land aan de rechtmatige eigenaar toe te wijzen. Op een dag kreeg mijn opa bericht van de rechtbank. Hij moest voorkomen en een getuige meenemen. Omdat mijn vader zijn mond goed kon roeren, ging hij mee. Maar voor de deur van het gerechtsgebouw durfde hij niet naar binnen. Hij was lid van een verboden politieke partij en was bang dat hij het gerechtsgebouw daarom niet meer zou verlaten. Hij keek mijn opa aan, zei: 'Vergeef me! Deze laffe hond gaat niet mee’ en ging terug naar huis.
En hier begint de anekdote van mijn moeder: 'Mijn man kwam terug en ik vroeg: “Wat zei meneer de rechter?” Hij keek me wild aan. “Kleed je uit!” zei hij, “ik wil je nu nemen!” “Maar ik heb net henna in mijn haar gesmeerd!”, zei ik. “Al had je poep in je haar, ik wil nu!”, zei hij en duwde me de slaapkamer binnen.’
DE MYTHE VAN het maagdenvlies is een machtsmiddel waarmee vrouwen in het gareel worden gehouden. En het houdt niet op met de eis te bloeden tijdens de huwelijksnacht. Ook in het huwelijk moet de vrouw aan voorwaarden voldoen die haar vrijheid beperken en haar tot bezit van de man maken. Volgens het familierecht in de Marokkaanse Code du statut personnel is de vrouw gehoorzaamheid aan haar man verschuldigd. Is zij ongehoorzaam, dan mag hij haar slaan tot ze tot inkeer komt. Zij moet haar echtgenoot trouw zijn en hem nakomelingen schenken. Blijkt een echtgenote onvruchtbaar, dan kan de man een andere vrouw huwen. Een vrouw erft minder dan de man en ook minder dan haar zoon(s). De man is zijn echtgenote geen trouw en gehoorzaamheid verplicht. Hij heeft ook het recht meerdere vrouwen te huwen.
Hoe lang zal het nog duren voordat de Code du statut personnel grondig wordt herzien? Hoe lang zal het nog duren voordat de polygamie wordt afgeschaft, de huwelijksvoorwaarden voor man en vrouw gelijk worden gesteld en het erfrecht wordt aangepast? Hoe lang moeten vrouwen nog bloeden voor een mythe?
Ik ben nu 34 jaar en nog steeds niet getrouwd. Voor Marokkaanse begrippen ben ik mislukt. Ik ben een vrouw zonder eer. Voor vrouwen die niet als maagd het huwelijk in gaan bestaat in het Marokkaans de volgende uitspraak: 'Zij zijn niets meer waard dan een oude maaltijd.’ Vrouwen zoals ik hebben een naam: 'Oude couscous.’
Niet als maagd trouwen was voor mij een bewuste keuze. De prijs die ik ervoor moest betalen is hoog. Ik heb mijn vader nu zestien jaar niet meer gezien of gesproken.
De naam van Zoebida, haar echtgenoot en voormalig vriendje zijn om redenen van privacy veranderd. Fatima Jebli Ouazzani is regisseur en scenarioschrijver.