Maakbaarheid

Willem van der Ham
Verover mij dat land: Lely en de Zuiderzeewerken
Boom, 430 blz., € 39,50

Of ze zich nu conservatief of liberaal noemen, rechtse types zijn het over één ding eens: niets is zo verwerpelijk als het geloof in ‘de maakbare samenleving’. Wie daar nog wél in gelooft is een naïeve dwaas of een gevaarlijke, totalitaire megalomaan. Wat ze opzettelijk vergeten, is dat de samenleving waarin wij leven, en waarin zij zonder uitzondering een geprivilegieerde positie innemen, ook gemaakt is.

De liberale staatsman, wetenschapper en techneut Cornelis Lely (1854-1929) zou vreemd hebben opgekeken wanneer hem was verweten dat hij geloofde in de maakbare samenleving. Natuurlijk werd de samenleving gemaakt door mensen, het was zelfs de taak van mensen dit op een zo verstandige én rechtvaardig mogelijke wijze te doen. Net zo min als de mens zich moest uitleveren aan de blinde natuurkrachten moest hij dat doen aan blinde maatschappelijke krachten als egoïsme, hebzucht, kortzichtig eigenbelang en machtswellust. Beide heeft Lely zijn leven lang bestreden.

Als civiel-ingenieur was hij betrokken bij het ontwerpen en uitvoeren van allerlei infrastructurele werken en bepleitte hij vanaf 1886 de afsluiting en inpoldering van de Zuiderzee. Als minister probeerde hij dit te realiseren, terwijl hij tevens verantwoordelijk was voor de totstandkoming van de Ongevallenwet en de Mijnwet, de verbetering van wegen, kanalen en rivieren en de instelling van de postcheque- en girodienst. Als gouverneur van Suriname nam hij belangrijke initiatieven om de infrastructuur van deze kolonie te verbeteren. Het hoogtepunt van zijn carrière was in 1918, toen zijn wetsvoorstel tot afsluiting en drooglegging van de Zuiderzee werd aangenomen.

Verover mij dit land is geen echte biografie van Lely, al komen zijn zeer diverse werkzaamheden wel uitgebreid aan bod. Dit fraai uitgegeven boek biedt zowel een portret van een man die onafgebroken heeft gewerkt aan de totstandkoming van een rationele, veilige en sociale samenleving, als een overzicht van het immense project dat de Zuiderzeewerken vormden. Van der Ham beschrijft hierbij de technische aspecten én de ideeën over de inrichting van dat ‘nieuwe land’. Dat de inzichten omtrent dat laatste inmiddels zijn veranderd, dat konden Lely en zijn navolgers ook niet helpen. Dat doet ook helemaal niets af aan de prestaties van de man die de meeste mensen slechts kennen omdat er een stad naar hem is genoemd en op de Afsluitdijk zijn beeld staat, maar die een van de belangrijkste staatslieden is geweest die Nederland ooit heeft gehad.