Maar ik voel geen affectie

Bob Dylan
Liedteksten 1974-2001: Voor altijd jong
Vertaald door Bindervoet & Henkes
Nijgh & Van Ditmar, 521 blz., € 45,-

Dylan-puristen zullen er ongetwijfeld schande van spreken: twee Nederlandse vertalers die zich aan de teksten van His Bobness wagen. Hoe halen ze het in hun hoofd? Hoe durven ze zich zoiets heiligs eigen te maken? Ze hebben de teksten toch niet ‘in een modern jasje gestoken’?

Goed en slecht nieuws voor hen: in de vertaling van Dylans liedteksten van 1974 tot 2001 hebben Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes zich keurig aan de oorspronkelijke teksten gehouden, en ook het metrum is gehandhaafd gebleven. De Nederlandse vertalingen kunnen dus direct meegezongen worden. Het slechte nieuws is dat Bindervoet en Henkes, juist doordat ze zo dicht bij het origineel blijven, nergens de kracht van Dylans teksten over weten te brengen.

‘You’re a big girl now’, afkomstig van het meesterlijke album Blood on the Tracks, is bijvoorbeeld vertaald als: ‘Een grote meid, nietwaar’. Dat klinkt, door dat rare ‘nietwaar’, formeel, betuttelend en onnatuurlijk. Het is een zin die eerder door Dries van Agt uitgesproken zou worden dan door Dylan zelf.

Had het vertalersduo zichzelf iets meer ruimte gegeven om van de tekst af te wijken, en niet, als twee koppige ambtenaren, streng vastgehouden aan een absurd project, dan had het allemaal nog wel iets kunnen worden. Idealiter had de Nederlandse vertaling ons laten zien hoe Bob Dylan had geklonken als Nederlands zijn eerste taal was geweest. Bindervoet en Henkes laten ons echter zien hoe Dylan had geklonken als Nederlands zijn eerste taal was geweest en hij aan de hand van een goedkoop rijmwoordenboek zijn coupletten had geschreven.

In On a Night Like This, een liedje over een zwoele, tedere, comfortabele winternacht die je met je geliefde doorbrengt, komt de zin ‘Put your body next to mine’ voor. Bindervoet en Henkes vertalen dit met: ‘Leg je gezellig naast me neer’. Wederom een formulering die totaal niet past bij Dylans stijl – alleen het woord ‘gezellig’ al – en die een heel andere lading heeft dan ‘put your body next to mine’. In de vertaling klinkt het alsof de rummikubdoos er elk moment bijgehaald kan worden.

‘Jou alleen’, de vertaling van Nobody ‘cept you, begint met: ‘Er is niemand hier die ik kan vertrouwen/ Jou alleen, ja jij/ En niemand hier op wie ik kan bouwen/ jou alleen, ja jij.’ ‘Vertrouwen’ laten rijmen op ‘kan bouwen’: rechtstreeks uit het rijmwoordenboek.

Die lullig klinkende eindrijmen en die oubollige titels zou je met een beetje goede wil nog kunnen verklaren door erop te wijzen dat sommige zinnen of uitdrukkingen in het Nederlands nu eenmaal een stuk minder goed klinken dan in het Engels. ‘Ik hou van jou, schatje’ klinkt een stuk suffer dan ‘I love you, baby’, en ‘Je moet iemand dienen’ haalt het niet bij ‘Gotta serve somebody’.

Jammer genoeg is het niet alleen die knulligheid die stoort. Want dat Bindervoet en Henkes de zin ‘But I don’t sense affection/ No gratitude or love’ vertalen met: ‘Maar ik voel geen affectie/ Geen dank of liefdeblijk’ heeft niets met die knulligheid te maken. Dit is simpelweg een verkeerde woordkeuze. In het Engels is ‘affection’ een vrij gebruikelijk woord, ongeveer met dezelfde lading als ‘gevoelens’ in het Nederlands. ‘Affectie’ daarentegen is bijna een academische term, die weliswaar hetzelfde betekent als ‘affection’, maar die je in het dagelijks taalgebruik nauwelijks zult horen. En dan laten we dat ‘liefdeblijk’ nog buiten beschouwing.

Bindervoet en Henkes richten zich enkel op de normen die ze vooraf hebben opgesteld: de vertalingen moeten qua vorm en inhoud volkomen overeen komen met de teksten van Dylan. Er is geen oog voor de sfeer van Dylans teksten, of voor Dylans stijl.

‘Sinds zijn autobiografie Kronieken hoeft er niet meer aan getwijfeld te worden dat Dylan een groot schrijver en stilist is’, staat op de zijflap van het boekwerk. Dat is waar, maar dat geldt helaas niet voor zijn vertalers. ‘Jij verwondert mij altijd/ Jou bewonder ik intens/ Jij zet als we samen zijn/ Mijn hart steeds in de hens’ – dat klopt qua rijm, maar stilistisch is het allesbehalve fraai. In de tweede regel een woord gebruiken als ‘intens’, een groot, beladen woord, en dat vervolgens laten rijmen op een banale, platte uitdrukking als ‘Jij zet (…) mijn hart in de hens’ – dat is een stijlbreuk waar de gemiddelde cafédichter zich nog voor zou schamen.

En de slordigheden houden niet op. De vertaling van Jokerman bijvoorbeeld. Dylan begint dat lied met de zin: ‘Standing on the waters casting your bread’. Bindervoet en Henkes noemen het Harlekijn en beginnen met: ‘Roerloos aan het water werp je je brood’. Roerloos blijven én tegelijkertijd brood in het water werpen – dat is een knappe harlekijn.

Wittgenstein schreef ooit: ‘Het vertalen van de ene taal in de andere is een wiskundige opgave en het vertalen van bijv. een lyrisch gedicht in een vreemde taal is volledig analoog aan een wiskundig probleem.’ Als die vergelijking juist is, kunnen we concluderen dat Bindervoet en Henkes in de vertaling van Dylans liedteksten er niet alleen naast zitten met hun oplossingen, maar ook dat ze de verkeerde formules gebruiken en dat er niets klopt van hun berekeningen.