Machiavelli een cynicus? Nee hoor, de leermeester van Lincoln

Rome – Vijfhonderd jaar geleden schreef Niccolò Machiavelli zijn De heerser (Il Principe), de beroemdste politieke handleiding aller tijden. In 1513 was Machiavelli 44 jaar en uitgerangeerd als politicus. Zijn rol als secretaris van de Florentijnse Republiek was hem het jaar tevoren ontnomen, hij had in de gevangenis gezeten en was gemarteld, en hij was uit de gratie geraakt van de oppermachtige Medici-prinsen. De heerser was bedoeld als sollicitatiebrief, maar pakte uit als een boemerang. Machiavelli’s tips aan de Medici’s hoe de macht te behouden en je doelen te bereiken werden verontwaardigd afgedaan als abject cynisme, juist omdat hij de waarheid sprak. Wat bedekt moest blijven legde hij bloot en daar houden heersers niet van.

Vijfhonderd jaar later is Machiavelli de trots van zijn land. Een enorme stroom aan symposia, tv-programma’s, artikelen, biografieën en een grote overzichtstentoonstelling herdenken De heerser en zijn auteur. De Italianen zijn zich er goed van bewust dat ‘machiavellisme’ of ‘machiavellistisch’ wereldwijd niet als een compliment geldt. Maar voor één keer is iedereen het erover eens dat dat berust op een misverstand. In de Italiaanse pers wordt hij van links tot rechts geroemd als een goudeerlijk man en een briljant analyticus. Jammer dat we vandaag in Italië geen politici hebben die de lessen van Machiavelli in uitvoering kunnen brengen, is de algemene teneur. Dan zouden we er heel wat beter voorstaan dan nu.

Wie Machiavelli’s lessen wél heel goed heeft gesnapt, was Abraham Lincoln, ook daar is men het van links tot rechts over eens. De Spielberg-film Lincoln draait sinds een paar weken in Italië en wordt steeds in verband gebracht met Machiavelli. De belangrijkste politieke les van Machiavelli – de mens is slecht, maar kan indien bekwaam gemanipuleerd toch het goede doen – is door Abraham Lincoln voorbeeldig in praktijk gebracht. Of Lincoln De heerser ook heeft gelezen is niet bekend, maar hij was een natuurlijke machiavellist, die met een van de meest ingewikkelde politieke schaakspelen die ooit zijn gespeeld iets onmogelijks voor elkaar heeft gekregen: afschaffing van de slavernij.

De weg tussen droom en daad, die Lincoln met zijn leven heeft bekocht, daar gaat het om. De les van Machiavelli, zeggen de Italianen vandaag trots. De erkenning dat er in eigen land geen grootheden van dit kaliber zijn geweest, is voor Italianen een bijzondere daad van nederigheid. Maar ze hadden tenminste Machiavelli.