Macht & positie & top & rolmodel & sancties

Macht volgens Mulder

De republiek is onstuitbaar. Konings huizen verkruimelen tot folklore of poetsen de plaat. De monarchie is een anachronisme, wordt gezegd.

Maar klopt het ook?

De feiten zijn niet eenduidig. In Bulgarije is Simeon glorieus teruggekeerd, zij het niet als koning maar als premier. In Liechtenstein is prins Hans-Adam II per referendum in vol ornaat hersteld. In Italië mocht een Savoia voor het eerst sinds 1946 voet op Napolitaanse bodem zetten. Ook in gestaalde republieken, van de Verenigde Staten tot Rusland, laten presidenten zich meer en meer een monarchale krans aanmeten.

Allen hebben één ding gemeen: hun macht heeft een mythisch aureool maar neemt vaak een concrete gedaante aan. Al eeuwen is de macht van vorstelijke leiders hét thema van literatuur en wetenschap. De democratisering heeft weliswaar de inhoud ervan veranderd, maar niet de vorm.

Sociaal-psycholoog dr. Mauk Mulder, emeritus hoogleraar aan de universiteiten van Utrecht en Rotterdam, onderscheidt vier typen macht. Soms is macht gebaseerd op deskundigheid. Vaker wordt macht ontleend aan een formele top positie, aan het recht om met sancties te strooien of aan een rolmodel waarmee ondergeschikten zich kunnen identifi ceren.

Geen van deze machtsvormen is onomstreden. Maar in Nederland is er volgens Mulder één instituut waarin ze allemaal samenkomen: koningin Beatrix. Dankzij haar interventies staat het Huis van Oranje nu in zijn zenit.

Wat is er aan de hand? Wil het volk zijn soevereiniteit toch uit handen geven aan een leider die, al dan niet gekroond, hoog boven het gepeupel uittorent? Of is de terugkeer van de vorst het gevolg van de media die tippelen op het unieke individu?

Democratisch leven zonder mystiek is kennelijk geen sinecure. Dat heeft gevolgen voor het parlementaire bestel, de uitvoerende macht en de burgerlijke gemeenschap.

In dit zomernummer onderzoekt De Groene Amsterdammer de miraculeuze opmars van de vorst in onze democratische maatschappij.

Macht en positie

Mauk Mulder: «Positiemacht is formele macht die zich met name in bureaucratische organisaties manifesteert. De kapitein van een schip is de baas omdat hij kapitein is. Jan Peter Balkenende heeft nu vooral nog positiemacht. Alleen al het feit dat hij elke vrijdag op de televisie is, illustreert zijn formele positie als premier. Maar die is niet onomstreden. Waarom is Pieter van Geel geen minister geworden, wederom niet? Balkenende weet dat Piet Hein Donner loyaal is. Die is dus geen bedreiging voor zijn macht. Om over Jaap de Hoop Scheffer maar te zwijgen. Het negeren van Van Geel is een defensieve machtsdrijfveer. Zowel de klimmer Balkenende als de duurzaam machtigen Donner en De Hoop Scheffer voelen zich kennelijk snel bedreigd. Van Geel is hun uitdager en die hou je op afstand. Zalm heeft hetzelfde gedaan met bijvoorbeeld Pieter Winsemius, die best wilde. Hij lijkt een beetje op Aleksandr Lebed in Rusland. Die kreeg van president Jeltsin ook alleen maar onmogelijke taken, zoals het beëindigen van de eerste oorlog in Tsjetsjenië in 1996. Toen hij, tot ieders verrassing, die taken volbracht, kon hij letterlijk naar Siberië. Mensen met positiemacht zijn permanent bezig pro-actief te zorgen dat concurrenten niet gevaarlijk worden. Noem het een neerwaartse machtsdrijfveer van Balkenende tot Jeltsin.

De meest kenmerkende vorm van gelegitimeerde en dus formele macht is de dynastie, variërend van een ondernemersfamilie tot de monarchie. Het geheim van Huis ten Bosch is bij uitstek een middel om formele en in dit geval ongecontroleerde macht te bestendigen.»

Macht en rolmodel

Mauk Mulder: «Pim Fortuyn was de personificatie van modelmacht. Modelmacht wordt nooit gedragen door de hele bevolking maar slechts door een deelgroep. Modelmacht is in extreme vorm namelijk afhankelijk van de minder machtigen. Mensen met modelmacht worden opgejaagd door de minder machtigen om zelf macht na te streven of, omgekeerd, om de macht van anderen te demonteren. Pim Fortuyn werd aanvankelijk verrast door zijn eigen succes maar werd vervolgens high van de golven waarop hij werd meegevoerd. Het debat na de gemeenteraadsverkiezingen was daarvan het voorbeeld. Fortuyn zag in de studio hoe terneergeslagen Ad Melkert was. Hij ging zich onmiddellijk promi nenter gedragen dan voorheen en hij kreeg daartoe de gelegenheid van de journalist Paul Witteman. Fortuyn voelde dat hij op een golf zat, dat de anderen in de studio volgzaam waren en kon vervolgens doen wat hij wilde.

In het debat op de Erasmus Universiteit gebeurde later precies het omgekeerde. Toen Paul Rosenmöller zag dat Fortuyn knock-out ging door zijn aanval, groeide Rosenmöller in zijn rol: als modelmachtige voor de studenten. Wouter Bos heeft ook modelmacht. Maar hij is niet onkwetsbaar. Hij speelde te veel toneel, zijn rol was te zichtbaar. Balkenende is daarmee ook bezig. Hij is verbaal steengoed. Velen denken dat hij geen charisma heeft. Maar dat heeft hij in eigen kring juist wel. Daar bouwt hij aan modelmacht.»

Macht aan de top

Mauk Mulder: «Koningin Beatrix is hét voorbeeld van duurzame macht waarin alle typen macht samenkomen: in het geheim van Huis ten Bosch. Ze is daarvan de metafoor die onophoudelijk wordt herhaald. Anders dan twintig jaar geleden is het woord ‹de majesteit› nu vanzelfsprekend geworden en losgeraakt van de mens Beatrix. Maar ze wordt soms wel mens, bijvoorbeeld als ze met een verwaaide haardos op de Antillen is.

Ze heeft positiemacht. Want ze is het staatshoofd. Ze heeft expertmacht. Want ze is uitermate intelligent en omringt zich met deskundigen. Ze heeft sanctiemacht. Want ze kan straffen en belonen. Dat bleek bij de formatie van het eerste kabinet-Kok in 1994. Nadat de eerste informatiepoging tot Paars was mislukt, kwam CDA-leider Brinkman, die de verkiezingen genadeloos had verloren, met het advies een christen-democraat toch maar de leiding te geven. Zonder het wellicht te weten stond hij alleen en kon Beatrix doen wat zij wilde: Kok als informateur. Recent gebeurde iets vergelijkbaars bij de Margarita-affaire. De koningin vroeg subalterne ambtenaren informatie te vergaren, zonder dat de dienstdoende ministers ervan op de hoogte waren. Maar vervolgens moesten Balkenende en Donner zich verantwoorden voor iets wat ze niet wisten. En ze heeft modelmacht. Want als zij zich uitspreekt of handelt, weerspiegelt ze dé normen en waarden van Nederland waaraan we ons kunnen houden. Zie de hoedjes van de dames op Prinsjesdag. Die modelmacht verklaart de gretigheid van haar onderdanen om haar ter wille te zijn.»

Macht en sancties

Mauk Mulder: «Je kunt structuren veranderen, zo veel je wilt. Maar de mechanismen blijven werken. Vanaf het vroegste begin worden we geconditioneerd. Moeder en baby zijn de eerste vormen van macht en tegenmacht, van sanctie en beloning. Het kind huilt om voeding, zijn moeder geeft die al dan niet. Later worden we geconditioneerd dat God met de machtigen is. In de bijbel wordt deze sanctiemacht om te straffen of te belonen her en der gepresenteerd. Jezus belooft de armen die hem volgen een plaats in de hemel. Maar hij zegt in Exodus ook: ‹Ik zal de zonden van de ouders op hun kinderen wreken.› Eerst zeggen de machtigen dat God aan hun kant staat. Later worden ze zelf een beetje God. Macht en God zijn de mooiste legitimering van macht. Die legitimatie verloopt in drie stadia. In de eerste fase zeggen ze: wij kunnen het beter. In het tweede stadium zeggen ze: wij kennen de normen en waarden, die zijn onze missie. In het derde zeggen ze: en daarom worden we terecht zo goed betaald. Het is een cirkelredenering.

Pas na een wisseling van de wacht komt daaraan een einde. Toen Jan Timmer nog bestuursvoorzitter was van Philips kreeg hij intern geen kritiek te verduren op zijn saneringsoperatie Centurion. Maar toen hij weg was, werd de kritiek wel gespuid. Door zijn voormalige ondergeschikten anoniem, door zijn opvolger Cor Boonstra in het openbaar. Timmer was zijn sanctiemacht kwijt. Hetzelfde gebeurde na het vertrek van Boonstra. Volgens de regels uit de blauwdruk van modern leiderschap zou het niet zo mogen werken. Maar het is uiteindelijk deze rooddruk die de werkelijkheid beschrijft.»