Hoofdcommentaar

Machtsgreep in Rusland

Derk Sauer, de succesvolste Nederlandse ondernemer in Rusland, mag een zuinige baas zijn, zijn politieke instinct is niet zuinig. Sinds 1990 heeft Sauer nauwgezet gebouwd aan een dak voor zijn Independent Media, dat onder meer de Cosmo uitgeeft. Dak is Russisch voor «protectie». Elke zakenman in het grootste land ter wereld heeft een dak nodig: tegen de criminele onderwereld én tegen de politieke bovenwereld.

Sinds begin dit jaar heeft Sauer een nieuwe beschermheer: nikkelkoning Vladimir Potanin. In maart heeft Sauer hem 35 procent van Independent Media in handen gespeeld. Voordien had Sauer een ander dak: olie baron Michail Chodorkovsky. Diens bank Menatep bezat tien procent van zijn bedrijf. Chodorkovsky, baas van het grootste olieconcern Joekos en met acht miljard dollar de rijkste oligarch van Rusland, had door slimme ingetogenheid exact die positie die de allochtoon Sauer beschermde tegen de patriottische perswet die hem zou kunnen knevelen.

Acht maanden na deze aan delentransactie is Sauers intuïtie bekroond. De halve top van zijn afgedankte dak zit nu gevangen. Eerst werd de topman van Menatep gearresteerd. Daarna werd de chef beveiliging van Joekos opgepakt. Vervolgens werd het schooldossier van het twaalfjarige dochtertje van de Joekos-chef gelicht en zijn advocaat aan een verhoor onderworpen (zelfs in Rusland uniek). En nu verblijft ook Chodorkovsky in gevangenis Matrozen Rust. Hij werd zaterdag door de staatsveiligheidsdienst FSB aangehouden toen hij met zijn privé-Toepolev een tussenstop maakte in Novosibirsk, door een vliegtuig en een vrachtwagen werd klemgezet en door geblindeerde auto’s werd opgehaald en naar Moskou afgevoerd.

De tenlastelegging heeft grotendeels betrekking op misdrijven vóórdat Poetin in 2000 president werd. Dat is belangrijk. Want de kern van Poetins verkiezingsbelofte in 2000 was: iedereen heeft bloed aan zijn handen, we accepteren de «status-quo» van voorganger Jeltsin (de uitverkoop van het staats bezit), mits de oligarchen zich niet met de politiek bemoeien.

Chodorkovsky zal zeker tot 30 december vastzitten. Dat is geen toeval. Op 14 december zijn er parlementsverkiezingen voor de staatsdoema. Als vrij man zou hij een actieve rol hebben gespeeld. In de ogen van het Kremlin heeft Chodorkovsky de status-quo geschonden. Zijn verzet tegen de Opec illustreerde eind 2001 zijn oriëntatie op het Westen. Zijn aanbod om de Amerikaanse strategische olie reserve te spekken, was daarvan begin dit jaar de climax. Nadat Joekos in april fuseerde met concurrent Sibneft — en in potentie het vierde olieconcern ter wereld schiep — ging hij een stap verder, of beter, terug: richting de vermenging van economie en politiek zoals onder Jeltsin gebruikelijk was (zie De Groene van 2 augustus). Chodorkovsky maakte geen geheim van zijn voorkeur voor de sociaal-liberale oppositie partij Jabloko en stimuleerde een van zijn rechterhanden zich te kandideren voor de communis ten. Want die zijn altijd goed voor een vijfde der stemmen en dus handig.

Karakterloos opportunisme? Niet in Rusland. Het Kremlin begreep het onmiddellijk. Voor de president zijn de verkiezingen voor de Doema van december belangrijker dan zijn eigen herverkiezing in maart, die hij toch wel wint. Voor een effectieve tweede ambtstermijn (de FSB en andere «organen van de gewapende macht» willen nu finan ciële beloning voor bewezen diensten en wensen garanties voor continuïteit na 2008) is een rustig parlement geboden.

In de Doema heeft het blok Eén Rusland, een fusie van de door Poetin geprotegeerde partij Eenheid en haar aanvankelijke concurrent Vaderland, nu een derde van de zetels. Omdat er geen politiek klimaat is — de communisten brommen vooral, zolang ze in hun bolwerken in de arme «rode gordel» hun gang kunnen gaan — mist Eén Rusland een flitsend thema waarmee de burger naar de stembus kan worden gelokt. Daarom is actie geboden. De kiezer moet weten dat de keuze beperkt is omdat er, ondanks Poetins «dictatuur van de wet» nog steeds gevaar loert.

De vraag is: heeft Poetin zelf hierin de hand? Toen de campagne tegen Joekos deze zomer begon, hoopten de ondernemers dat hij er buiten stond en zou ingrijpen. Het bezoek van George Bush sr. aan de presidentiële datsja werd zelfs uitgelegd als een poging de belangen van Exxon/Mobil, de grootste olieboer ter wereld en uit op een belang van veertig procent in Joekos, veilig te stellen. Maandag werd duidelijk dat het anders is. «Iedereen is gelijk voor de wet, ongeacht miljarden dollars. Er wordt niet onderhandeld», aldus Poetin.

Chodorkovsky’s gevangenschap toont aan dat de westerse rationaliteit haar meerdere moet erkennen in de Russische paranoia. Behalve de burgers (die zich niet druk maken omdat Chodorkovsky, zoals een Russin mij zondag zei, «te veel zelfvertrouwen» uitstraalde) hebben de zakenlui het signaal van afgelo pen weekend ook begrepen. Nu de beurs daalt scheurt hun front. Potanin wond er geen doekjes om. «Dit heeft op geen enkele manier invloed op de business», zei de compagnon van Sauer.

«In Rusland heeft een staatsgreep plaatsgevonden», aldus het linkse weekblad Novaja Gazeta. «De dictator is gijzelaar van zijn eigen criminele apparaat.» Overdrijven is in Moskou geen kunst. Maar een omwenteling is het zeker.