Tips van onze kunstcritici

Mama’s Boy, Hell or High Water, Mr. Robot en Zvizdal

Onze critici verzorgen wekelijks een selectie uit het kunstaanbod. Deze week onder andere documentaire Mama’s Boy, dansende mythen in moderne western Hell or High Water en toneelvoorstelling Zvizdal: ruw, schoon en verbluffend.

Medium 817396

Toneel - Zvizdal Loek Zonneveld

Medium zvizdal scenefoto01

Tsjernobyl, zo ver en zo dichtbij
De makers van het Antwerps collectief van filmers en performers Berlin interesseren zich in hun voorstelling/installatie Zvizdal niet zozeer voor het kernongeluk uit 1986, een ontplofte reactor in de buurt van Tsjernobyl, sinds dat jaar een iconische griezelnaam. Ze volgen vier jaar lang twee tachtigjarige bewoners uit de streek rond de reactor in de Oekraïne, Nadia en Pétro. Een boerin en een boer, met een droogstaande koe, een kreupel paard en een hond. Ze zijn in dat landschap de enigen geworden. Na de ramp in de kerncentrale, waarover het hier dus nadrukkelijk niet gaat, weigeren ze het evacuatiebevel van de autoriteiten. Nu leven ze in een natuur die voor gevaarlijk doorgaat. Wij zitten aan twee kanten vanaf tribunes te kijken naar ronddraaiende schaalmodellen van hun land en de ruïnes waarin ze wonen (en die wij nooit van binnen te zien krijgen). Boven die schaalmodellen zweeft een camera en er hangt een groot scherm, waarop we Nadia en Pétro op film volgen door de seizoenen heen. Soms worden die uitvergrote beelden piepklein gereproduceerd in de schaalmodellen, en dat alles dan weer naar dat grote scherm. Dan zie je op dat scherm én op de muur van een nagebouwd schuurtje de hond lopen, die ook in het schaalmodel staat als een wit beeldje. De realiteit wordt in brokstukken opnieuw geënsceneerd en in fragmenten opgediend.

Hoeveel vervreemding kun je verdragen? Over die vraag gaat de vertelling die hier wordt getoond ook. Pétro leidt ons rond in een dorp dat niet meer bestaat. Hij toont ons hun afgestorven werkelijkheid. ‘Daar stond het postkantoor’, zegt hij. En dan: ‘Er werd geschreven.’ Stilte. ‘Er werd verstuurd.’ Stilte. ‘Er werd bezorgd.’ Stilte. ‘Alles weg.’ In die korte Tsjechov-zinnetjes spreken ze. ‘Liever een leeg huis dan een wrede schoonmoeder.’ Ze roepen God aan zoals mijn ouders en grootouders op de boerderij baden voor het eten: alsof ze met hun nonchalant geslagen kruistekens vliegen aan het verjagen waren en vervolgens overgingen tot de orde van de dag. De liefde van Nadia en Pétro voor elkaar is oneindig, maar ze is ook rauw als het gras waarop ze kauwen. De dood houdt hier op den duur ongenadig grof huis, en daar zijn we weliswaar niet bij, maar we maken het uiteindelijk allemaal wel mee.

Na afloop weet je dat je iets hebt gezien dat je nog nooit hebt gezien en hierna ook niet meer zult zien. Uniek meebeleven van een wereld die met leugens, een duister soort energie en weloverwogen geriskeerde rampzaligheden iets ingrijpends met mensen doet. Ruw. Schoon. Verbluffend.

Zvizdal door Berlin/Het Zuidelijk Toneel reist voor korte tijd in Nederland rond, en vertrekt daarna naar diverse buitenlanden. Op 28 en 29 oktober in Utrecht, daarna: Roosendaal, Tilburg, Drachten; hzt.nl


Televisie - Mama’s Boy
Walter van der Kooi

Medium 817396

Altijd weer mooiere vrouwen
De zoveelste ‘Vatersuche’. Ik bedoel dat bepaald niet honend. Zou er wat voor geven om mijn eigen vader beter te kennen en begrijpen. Maar ja, al lang dood en geen levende getuigen meer. Bovendien zegt de term niets over kwaliteit. Prachtige zijn er gemaakt, denk bij voorbeeld aan Foto-Eddy van David de Jongh. En Shamira Raphaëla maakte in Deal with it een verbluffend portret van haar grootverbruikende en dealende vader Pempy – kritisch en liefdevol. Diezelfde maakster toont nu de vaderzoektocht van een ander: dertiger Boy, in Suriname geboren, in Nederland getogen. Zonder zusjes of broertjes opgevoed door moeder, met een letterlijk en figuurlijk verre vader. Hij wil die vader en de familiegeschiedenis beter leren kennen. En daarmee zichzelf. Ook al omdat hij zich afvraagt of hij op zijn beurt wel een échte vader kan worden.

Daarmee krijgt de film bredere betekenis: vaderloosheid is in Caribische kringen bepaald niet uitzonderlijk en neemt ook daarbuiten snel toe. En het beeld van de vrolijke, onverantwoordelijke Surinaamse man wordt al snel bevestigd in een gesprek met Boy’s neef Michael (die niet toevallig zijn kindje op schoot heeft en juist wel zorgende, aanwezige vader wil zijn): hun opa had 26 kinderen bij vijf of zes vrouwen. Maar belangrijker: Michael noemt zijn oom, Boy’s vader Bennie, een ‘womanizer pur sang’. Boy schrikt er duidelijk van. Hij mag dan een halfzus hebben, wier bestaan lang verzwegen werd, dat hoeft nog niet te betekenen dat papa aan zo een signalement voldoet.

Curieus genoeg maakt hetzelfde gesprek duidelijk dat de wat zorgelijke Boy er zelf ook pap van lust: ‘Waar je ook loopt, altijd zijn er weer mooiere vrouwen.’ Daar spreekt een vrolijk soort trots uit (het lukt hem kennelijk regelmatig), maar tegelijk is er kennelijk onbehagen. Zozeer dat we ook sessies met een therapeut bijwonen. Die de kracht en onderlinge solidariteit van Surinaamse vrouwen benadrukt – mede gevolg van slavernij – maar daar voor mannen en jongens ook een probleem in ziet. Boy confronteert zowel moeder als vader, voorzichtig en respectvol, met vragen die je niet geacht wordt te stellen. Dat het resultaat behoorlijk verrassend is, maakt de film iets meer particulier, maar wel interessant. En de algemene problematiek zit er wel degelijk en volop in. Al ligt de oplossing niet voor het grijpen en schuilt de categorie ‘hoop’ vooral in neef Michael.

Shamira Raphaëla, Mama’s Boy, VPRO, 3Lab, zondag 23 oktober, NPO 3, 23.20 uur


Medium mr robot rami malek1

Voor liefhebbers van weerbarstig Amerikaans seriewerk is er de tweede reeks van Mr. Robot. Over autistische Elliot Anderson, die is beland in een duistere oorlog tussen grootkapitaal en een politiek radicaal hackerscollectief. Zelf beheerst hij het hacken als geen ander. Waarschijnlijk moet je de eerste reeks wel gevolgd hebben om mee te komen, want complex is het zeker, maar liefhebbers hebben Mr. Robot waarschijnlijk al lang gevonden, of weten gegarandeerd wegen om hun achterstand goed te maken.

Sam Esmail, Mr. Robot, tweede seizoen, 12 delen, NTR, vanaf zaterdag 22 oktober twee afleveringen per dag, NPO 3, beginnend tussen 23.30 en 00.00 uur


Film - Hell or High Water
Gawie Keyser

Medium hell or high water

Dansende mythen
Wie een western ziet, ziet systematisch een heel genre waarin de mythen door elkaar heen dansen: de strijd tussen goed en kwaad; mannelijkheid en mannelijkheid in crisis; angst voor de ‘ander’, cowboy versus native American; en wraak en gerechtigheid in een nieuw, onvergeeflijk landschap. Door dit reservoir aan levendige thema’s is een volledig mislukte western eigenlijk ondenkbaar.

Hell or High Water van de Engelse regisseur David Mackenzie is geen slechte western, maar het is er wel een die mij koud laat. Misschien komt dat door torenhoge verwachtingen. Immers, hier is een verhaal waarin Jeff Bridges de rol van Marcus Hamilton speelt, een Texas Ranger die twee bankovervallers op de hielen zit. Het zijn de gebroeders Howard, Toby (Chris Pine) and Tanner (Ben Foster) die outlaws zijn geworden, omdat ze een groot som geld nodig hebben om te voorkomen dat de bank de boerderij van hun pas overleden moeder terugvordert.

Dit verhaalgegeven vormt een mythe die terugkeert in eindeloos veel klassieke en neoklassieke westerns: de tegenstelling tussen individu en overheid en de zucht naar zelfbeschikking. Het is een typisch verhaal voor de western en het klinkt onweerstaanbaar. En toch, die teleurstelling. Hell or High Water speelt zich af in het hier en nu. Dat betekent dat traditionele genreconventies – het paard, de Stetson, de indiaan, de aantrekkelijke schurk die heus geen schurk is – onder druk staan. De setting is niet het wilde land van de 1880’s, maar hedendaagse stadjes in West-Texas waar mythe en moderniteit in conflict zijn met elkaar. Alles wat authentiek was aan dit land en deze manier van leven gaat teloor vanwege de voortschrijdende tijd en de verstikkende effecten van ideologie.

Maar dit zijn bekende registers. En Hell or High Water voegt daar weinig aan toe. Zelfs de actuele boodschap over opstand en verzet tegen de immoraliteit van big business in neoliberale tijden komt uitgekauwd over. De mythen van de western zijn er allemaal, ze dansen, maar het is net alsof ze geen fut meer hebben. De strategie van het ondermijnen van het oer-westernverhaal hebben we eerder gezien, in werk van regisseurs als Sam Peckinpah, specifiek in Pat Garrett & Billy the Kid (1973) en Bring Me the Head of Alfredo Garcia (1974). En meer recent bij Cormac McCarthy die ons in zijn roman No Country for Old Men een duistere visie geeft van de clash tussen oude waarden en de morele verschrikkingen van de nieuwe tijd. Voor zijn verhaal in Hell speelt Mackenzie trouwens véél leentjebuur bij McCarthy, te veel eigenlijk, vooral in de karakterisering van Bridges’ personage Ranger Hamilton, die op een haar na Ed Tom Bell is, de sheriff in No Country.

Ondanks dit alles heeft Mackenzie’s film wel degelijk iets, getuige de stortvloed van positieve recensies. Maar wat dan? Mooie fotografie van moderne Texaanse landschappen, dat wel. Uitstekend acteerwerk van iedereen, zeker. Acteur Chris Pine, die tot nu toe vooral bekend is vanwege zijn rol als Captain Kirk in de Star Trek-_films, is hier een _beautiful boy, een Billy the Kid van onze dromen, niet de echte, die was schreeuwlelijk, maar de mooie jongen, homme fatale, bekend van de romantische westerns van de jaren vijftig. En er is Bridges, wie de rol als Ranger hier op het lijf geschreven lijkt, vooral na zijn magistrale Rooster Cogburn in True Grit (2010) van de gebroeders Coen die ook No Country regisseerden.

Hoe goed Pine en Bridges ook zijn, ik heb moeite mee te gaan met wat hun personages doen te midden van al die dansende mythen. Ik geloof ze niet, ik geloof niet in hen, niet zoals ik in Kris Kristofferson als Billy in Peckinpah’s briljante Pat Garrett geloof, of zoals ik geloof in sheriff Ed Tom Bell in McCarthy’s roman over de vernietiging van alles wat ooit mooi en authentiek en eerlijk en waardevol aan de oude verhalen was.

Nee, Hell or High Water is geen slechte film, geen misser, vandaar ook de aanbeveling op deze plaats. Het is een film waarin de mythen en conventies van de western slechts de nodige narratieve handelingen verrichten, ook daar waar het gaat om het ondermijnen van het bekende. Ook niet erg. Maar de prachtige vormen en de rijke, complexe tekens van het geliefde genre schitteren niet in hun radicaliteit, ze dansen niet meer zoals ze ooit hebben gedanst, of zoals ze nog altijd zouden kunnen dansen.

Te zien vanaf vandaag


Beeld: Scenefoto Zvizdal (Frederik Buyckx)


Beeld: Still Mama’s Boy, Shamira Raphaëla (VPRO)


Beeld: Still Mr. Robot, USA network


Beeld: Still Hell or High Water, David Mackenzie