Man met motief

Soms legt een onthulling iets anders bloot dan de onthullers beogen. Volgens De Telegraaf hebben ‘de inlichtingendiensten’ in de aanloop naar de Irak-oorlog ‘het kabinet op het verkeerde been gezet’. Laat de krant zich gebruiken?

Afgelopen zaterdag meldde De Telegraaf dat ‘enkele topambtenaren’ zich afvroegen waarom de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst toch zo’n vertrouwen had in de inlichtingeninformatie die zij kreeg van de Britten. Volgens De Telegraaf stelden de topambtenaren vast dat ‘van eigen onderzoek of verificatie nagenoeg geen sprake’ was. De topambtenaren leverden hun kritiek binnenskamers, naar aanleiding van een notitie die Balkenende begin oktober 2002 ontving van de AIVD. De oorlog begon op 20 maart 2003, bijna een half jaar later.

De notitie had betrekking op een stapeltje documenten dat een afgezant van de Britse ambassade op 25 september 2002 had afgeleverd bij het Torentje van premier Balkenende. For your eyes ony stond erop. Het betrof geheim materiaal ter ondersteuning van het beruchte ‘September-dossier’ waarmee de Britse premier Tony Blair wilde bewijzen dat Saddam Hoessein een acuut gevaar vormde. Hij zou onder meer biologische en chemische massavernietigingswapens binnen 45 minuten kunnen lanceren. Zoals bekend werd niets gevonden in het veroverde Irak. In juli 2004 concludeerde een onderzoekscommissie onder leiding van Lord Butler dat de claims van de Britse regering in het September-dossier niet klopten.

De Telegraaf redeneert als volgt: de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) vertrouwde op de informatie van haar Britse zusterdiensten. Volgens de krant stond het toenmalige hoofd van de AIVD, Sybrand van Hulst, persoonlijk in voor de betrouwbaarheid van de Britse inlichtingen. Dus heeft de AIVD gefaald. Dat lijkt logisch, maar het klopt niet, want De Telegraaf gaat voorbij aan de essentie van het inlichtingenwerk. Dat dient neutraal, onafhankelijk en zonder vaststaande uitkomst te zijn, zodat de politiek op grond van de inlichtingen gebalanceerd beleid kan voeren.

Het September-dossier was geen gebalanceerde inlichtingenanalyse, maar een politiek fabrikaat waaruit voorbehouden en nuances waren weggesneden. In het dossier ‘werd meer gewicht aan de inlichtingen toegekend dan gerechtvaardigd’ (‘more weight was placed on the intelligence than it could bear’), concludeerde Lord Butler. Door wie? Door politici. Niet door de inlichtingendiensten zelf. Volgens De Telegraaf, die overigens Butler niet uit citeert, liet de commissie-Butler ‘geen spaan heel’ van de kwaliteit van de Britse inlichtingen. De commissie schrijft echter: ‘Er was geen recent inlichtingenmateriaal dat op zichzelf tot de conclusie zou hebben geleid dat Irak een ernstiger zorg vormde dan de activiteiten van sommige andere landen.’ Met de inlichtingen zelf was minder mis dan met de conclusies die politici als Bush en Blair, maar ook Balkenende eruit trokken.

Verder valt op dat De Telegraaf haar pijlen met name op de AIVD richt. Het was echter vooral haar militaire evenknie (de MIVD) die zich met Irak bezighield. En die lijkt het juist vrij goed gedaan te hebben. In juni 2004 citeerde NRC Handelsbladuitvoerig een vertrouwelijke Defensienota van 23 juli 2003 die een MIVD-analyse bevatte. De notitie verwees onder meer naar het September-dossier. Volgens de MIVD bevatte dat ‘geen nieuwe concrete, onweerlegbare bewijzen’ aangaande Iraks massavernietigingswapens. Over de 45-minutenclaim meldde de dienst: ‘Het “nieuwe” feit dat sommige chemische en biologische wapens binnen 45 minuten inzetbaar zouden zijn [is] slechts een verwijzing naar bestaande Iraakse slagveldwapens zoals chemische artilleriegranaten met beperkt bereik en gelimiteerde militaire toepasbaarheid.’ Volgens NRC Handelsblad meldden de bewindslieden de nuanceringen van de MIVD echter niet altijd aan het parlement. Ook in dit geval gebeurde dat niet.

Uit de geheime notitie van NRC blijkt dat de MIVD de informatie van de Amerikaanse en Britse zusterdiensten ‘over het algemeen correct’ vond, maar dat tussen de MIVD en die zusterdiensten ‘verschillen van mening [bestonden] over de conclusies die aan de gegevens verbonden konden worden’. En dan komt het: ‘De MIVD is, ondanks het feit dat er beperkt andere bronnen voorhanden waren, regelmatig tot andere conclusies gekomen dan de Amerikaanse en Britse politieke leiders presenteerden.’ Dat geldt dan óók voor de AIVD, die de werkzaamheden voortdurend met de MIVD afstemt. De AIVD kon best ‘vertrouwen’ hebben in de informatie van de Britten zonder de conclusies uit het ongenuanceerde sexed up September-dossier te onderschrijven. Als dat zo blijkt te zijn valt de bodem weg onder de _Telegraaf-_onthulling.

Zou het kunnen zijn dat de krant misbruikt wordt door de politiek? Zij zegt zich te baseren op ‘ambtelijke evaluaties die gehouden werden in Den Haag, mede ter voorbereiding van het onderzoek door de commissie-Davids.’ Het is opmerkelijk dat de krant nergens uit die ambtelijke evaluaties citeert, noch uit ‘de reeks AIVD-berichten uit 2002’ waarover ze schrijft. Beschikt de krant wel over die evaluaties en berichten? Hebben de verslaggevers er uit kunnen putten? Of hebben ze nooit een document gezien, maar hebben ze hun informatie slechts van horen zeggen?

Even speculeren. De journalisten hebben hun informatie mondeling verkregen van een insider op hoog niveau, gezien de details over ‘top-ambtenaren’ en ‘ambtelijke evaluaties’. Het gedetailleerde verhaal over de Britse gezant die met geheime documenten naar het Torentje kwam wijst erop dat het iemand is van Algemene Zaken, het departement van de premier. De (beperkte) buitenlandtaak van de AIVD wordt mede door de premier bepaald. Dat zou meteen verklaren waarom De Telegraaf vrijwel uitsluitend over de AIVD schrijft waar de MIVD logischer zou zijn: Algemene Zaken heeft over de MIVD niets te zeggen en dus niets te lekken. Balkenende is de man met het motief. Hij is degene die het grootste risico loopt beschadigd te worden door het Irak-onderzoek. Hij was het die op 18 maart 2003, aan de vooravond van de Amerikaanse invasie, zei: ‘Essentie is echter de ontwapening van een agressor die massavernietigingswapens in zijn bezit heeft.’ Als er iemand is die er belang bij heeft zijn straatje schoon te vegen is het de premier.

De onthulling van De Telegraaf toont dat onderzoeksjournalisten ervoor moeten oppassen dat ze pionnen worden in het politieke wespennest-Irak. Davids schudt minzaam aan het nest, maar nu al zijn de wespen woedend. Ze steken. Dat de AIVD dit niet op zich laat zitten staat overigens zo goed als vast. Zij heeft slechts één wapen: lekken naar de pers. Vermoedelijk wordt dit AIVD-verhaal dan ook vervolgd. Weinig kans dat het in De Telegraaf zal zijn.