Manke democratie

Het geeft altijd een zekere voldoening als je zwartste vermoedens van een gezaghebbende kant worden bevestigd. Zo hoor je het eens van iemand anders, zeggen we dan. Is dat nu het geval bij de nieuwe openbaringen van WikiLeaks? Dat, in tegenstelling tot wat onze presidenten, ministers en generaals ons al een jaar of negen verzekeren, de oorlog in Afghanistan een mensenlevens en kapitalen verslindende operatie in een doodlopende steeg is, wisten we. Dat de koning van Saoedi-Arabië de kerninstallaties van Iran door de Amerikanen wil laten bombarderen, komt niet als een verrassing. Dat Wladimir Poetin en Silvio Berlusconi op uiteenlopende manieren niet te vertrouwen zijn, daar kijken we niet van op. Maar ze kunnen het misschien beter met elkaar vinden dan we veronderstelden. President Sarkozy heeft er bij Nederland op aangedrongen in Afghanistan te blijven. Wel wel wel, toch nog een verrassing. De Israëlische minister van Defensie Ehud Barak is van mening dat een bombardement op Iran tussen nu en anderhalf jaar nog nut zou kunnen hebben. Een latere aanval zou een onaanvaardbare collateral damage tot gevolg hebben. Bij een spoedoperatie blijft de schade dus beperkt. Daar moet je verder over nadenken.
Zoals bij de vorige publicatie, een maand of vier geleden, verzekert WikiLeaks dat alle voorzorgen zijn genomen om de levens van de betrokkenen niet in gevaar te brengen. De kranten die de onthullingen afdrukken, zijn ook zo voorzichtig mogelijk geweest. Bewijzen hebben we niet, maar laten we het geloven. Of niet? Wat is de garantie? De activiteiten van WikiLeaks vestigen impliciet de aandacht op één kenmerk van deze tijd. We zien bevestigd dat niemand nog te vertrouwen valt. Altijd weer kan blijken dat, zoals W.F. Hermans het heeft uitgedrukt, we door gevaarlijke gekken omringd zijn. En vroeg of laat wordt dat dan dankzij internet voor de hele wereld bewezen. WikiLeaks toont aan dat we ons hele leven van totaal wantrouwen vervuld moeten zijn.
Valt er op zo'n manier nog ‘gewoon’ te leven? Iedereen maakt zich regelmatig schuldig aan 'een leugentje om bestwil’. Gebeurde dat niet, dan zou de hele samenleving in een permanente staat van wantrouwen en ruzie verkeren. Bedrijven bespioneren elkaar en als dat uitlekt wordt er gestraft. Naties voeren hun buitenlands beleid om het collectief belang van volk en grondgebied te beschermen. Ondanks de Volkenbond (1919-1946), de Verenigde Naties en de Veiligheidsraad (1945-nu), is er geen instantie met wereldgezag die de betrekkingen tussen de staten kan regelen. De staten doen dat zelf, waarbij ze het nationaal belang laten prevaleren. Ze sluiten bondgenootschappen, voeren oorlogen. Daarbij nemen ze vaak hun toevlucht tot de geheime diplomatie. Als hier de totale openbaarheid zou gelden, als alles meteen op straat zou liggen, zouden in minder dan geen tijd demagogen van allerhande signatuur zich ervan meester maken, zeker in deze tijd van digitale cultuur. Geheime diplomatie kan meer dan ooit een nationaal levensbelang zijn.
Maar onze nationale leiders kunnen formidabele vergissingen maken. En als dat duidelijk wordt - zeer tegen de zin van de betrokkenen en hun voormalige aanhang - kunnen er weer enorme conflicten ontstaan. Bush, Cheney, Rice en Wolfowitz (met Balkenende als meelopertje) zijn direct schuldig aan de verwoesting van Irak en de eindeloze oorlog in Afghanistan. Als er toen een WikiLeaks was geweest, zou het misschien niet zo ver zijn gekomen (dat is voor de historici een nog ongeopende goudmijn). Volgt daaruit dat we de geheime diplomatie moeten afschaffen, alles onmiddellijk in de openbaarheid brengen, zodat ieder besluit van een regering tot prooi van de openbare mening wordt?
Met alle respect voor de wijsheid van de massa, dat zou pas werkelijk een verschrikkelijke toestand worden. Iedere daad van een regering is meteen de aanleiding tot een volksgericht, met alle lompenproletarische eigenschappen die zo'n oordeel nu eenmaal heeft. Geen deskundigheid, geen geduld, geen poging tot visie op langere termijn. Alleen de 'onderbuikgevoelens’. Die vormen geen basis voor een duurzame, constructieve politiek, eerder het uitzicht op een verlammende massahysterie. Verstandige regeerders zouden voor een bepaalde tijd op geheimhouding recht moeten hebben en daarna zouden ze in het openbaar ter verantwoording moeten worden geroepen. Maar zo gebeurt het al. Dat noemen we democratie, maar die werkt niet altijd even goed. Dat bewijs wordt door WikiLeaks geleverd.
Wat is 'verstandig’? Daarover had vroeger het nageslacht het laatste oordeel. Die tijd is voorbij. We leven nu, door internet, in de eerste periode van de totale democratisering waarin alle informatie voor iedereen toegankelijk is, en het iedereen vrij staat daarover een oordeel te hebben en daaraan eventueel een actie te verbinden. Dit is een van de door WikiLeaks geopende perspectieven. Onze regeerders moeten veel beter worden gecontroleerd, dat is weer eens bewezen, maar als controle en openbaarheid totaal worden, heeft de massa de macht overgenomen. Moeten we dat willen? Dit is het fundamentele dilemma dat door WikiLeaks geopenbaard is. We hebben er geen antwoord op.