Mannekino

Een tienjarig joods jongetje dat zichzelf hardnekkig een Israëliet noemt, Gurion ben-Judah Maccabee, is wegens wangedrag van drie basisscholen in Chicago geschopt. Uiteindelijk komt hij op het roomse Aptaksic terecht, waar hij in een zwaar bewaakte kooi met andere gestrafte leerlingen zit. Daar laat hij zijn messiasneigingen en zijn kalverliefde voor een niet-joods meisje uitlopen op een zogenaamde Gurioonse Oorlog in de gymzaal, waarna chaos en dood overheersen. Maar De instructies, het romandebuut van Adam Levin, is ingewikkelder dan mijn al te simpele samenvatting suggereert. Alleen al de dubbelzinnige vermenging van ernst en humor zorgt ervoor dat de lezer soms niet meer weet welk register de schrijver bespeelt. Gurion is veel meer dan een schelm of een halfgare Spaanse ridder die tegen windmolens vecht. Deze ingenieuze raamvertelling achteraf (Gurion zit als minderjarige in de cel) speelt zich af tijdens vier schooldagen in november 2006 en wil van alles zeggen over (joods) geloof, vrijheid versus dwang, tederheid en terreur, en machteloze ouderliefde.
Gurion ben-Judah Maccabee is een charismatisch wonderkind dat al op zijn derde de thora heeft gelezen en een exegeet op hoog niveau is. Hij bewondert Philip Roth, is zeer vaardig met de pen maar ook een klein monster, een maniakale mannekino met een dwingende messiasmentaliteit dat met zijn ADHD-gedrag en andere ‘moderne’ gedragsstoornissen zijn omgeving het leven zuur maakt. Hij, de zoon van een klinisch psychologe van Ethiopische komaf en van een burgerrechtenadvocaat die de vrijheid van meningsuiting voor nazi’s verdedigt, noemt zich Israëliet om zijn Afrikaanse achtergrond te verdoezelen. Hij geniet van vechtpartijen en de schade die daarvan het gevolg is.
Cruciaal in het boek is een incident bij een synagoge in Chicago waarbij een rabbi een steen tegen zijn hoofd gegooid krijgt van een stelletje moslimpubers. Gurion rent de stenengooiers achterna en beseft even later dat hij de enige is die de achtervolging heeft ingezet. De instructies laat zien dat een charismatische eenling met een vlotte pen, een pakkende boodschap voor het 'uitverkoren volk’ en e-mailvaardigheden al snel een grote schare volgelingen heeft. Dat proces - hoe vergaar je aanhang voor je eigen oorlog - beschrijft Adam Levin meer dan nauwgezet. Hij laat zien dat 'het goede’ een veel minder grote rol speelt bij de hopeloos verliefde Gurion - die alleen al dáárom oogkleppen op heeft - dan welke slimme exegese ook van een bijbelverhaal rond Abraham of Mozes.
Gurion ben-Judah Maccabee heeft een paar trouwe boezemvrienden op school, maar blijft toch als 'messias’ alleen staan. Als Gurion op televisie ziet hoe zijn vader op de trappen van het gerechtsgebouw gewond raakt tijdens een demonstratie van woedende joodse demonstranten die het gemunt hebben op de nazi die net is vrijgesproken, is dat tafereel het startschot voor zijn eigen kleine maar destructieve oorlog tegen De Macht, tegen iedereen die achter een valse messias (overal in de roomse school hangt Jezus Christus aan het kruis) aanloopt. Die geïmproviseerde strijd met pennyschieters en andere wapens levert twee doden op, van wie één in Gurions kamp: zijn beste vriend. De strijd levert nog meer haat op. Twee getrouwen van Gurion zorgen ervoor dat zijn geschriften - De instructies - bezorgd worden en uitgegeven.
Breedsprakigheid is net zo slecht als afgoderij. Dat staat minstens drie keer in het zeer omvangrijke De instructies, een titel die al aangeeft hoe Gurion over dialogen denkt. Maar wie is vrij van afgoderij? De schrijver heeft het niet in beknoptheid gezocht. Werkt dat? Soms wel, als Levin een religieuze argumentatie tot ver achter de komma uitschrijft en er zo absurdistische proza ontstaat. Soms niet, als Levin de lezer laag schat en in herhaling valt. En is Gurion niet zelf een afgod van prepuberende vernielzuchtige kliertjes die in keet schoppen en destructiedrift een doel zoeken?
De kracht van de roman zit ’m in de ambivalente houding tegenover het eigenwijze en ongenaakbare mormel Gurion waarmee de schrijver zijn lezers opzadelt: de zogenaamde messias is een huftertje en een heilige. Wat ook interessant is aan De instructies, los van de vele manieren waarop mensen achter een leider aan kunnen lopen, is de venijnige zelfkritiek die de durfaldebutant Levin indirect uitoefent op de 'eigen kring’, op joodse clanvorming, zelfhaat en interne discriminatie. Het kan geen toeval zijn dat in Gurion ben-Judah Maccabee de naam verstopt zit van de eerste Israëlische premier Ben Goerion. Hij was het die vlak na de Tweede Wereldoorlog, toen er bijna geen joodse schriftgeleerden meer waren, een paar honderd studenten vrijstelde van militaire dienst zodat ze de thora en de talmoed konden bestuderen. Die bevoorrechte status van inmiddels honderdduizenden exegeten - die niet meedoen aan het arbeidsproces, archaïsche opvattingen koesteren over mannen en vrouwen en de woorden van hun leiders als zoete koek slikken - is uit de hand gelopen: zij vormen welhaast een staat in de staat en keren zich soms zelfs tegen hun eigen land, dat er pas na de komst van de échte messias zou mogen komen. Lees De instructies en schrik, ook van uw eigen neigingen om achter een bepaalde vlag of gedachte aan te lopen.

ADAM LEVIN
DE INSTRUCTIES
Vertaling Maaike Bijnsdorp, Ton Heuvelmans, Edzard Krol en Lucie Schaap. Lebowski, 1226 blz., € 29,50