Stanley Kubricks Eyes Wide Shut gaat niet over seks

‘Mannen moesten eens weten’

In de laatste film van Stanley Kubrick, Eyes Wide Shut, jaagt dokter Bill een fantoom na: de vrouwelijke fantasie. Niet het vreemdgaan van de vrouw is bedreigend, maar de fantasie die de vrouw daarover heeft.

Na afloop van een lange werkdag, als hun jonge dochter in bed is gestopt, doet het doktersechtpaar Bill en Alice Hartford iets wat misschien als enige in hun burgerlijke, carrière-gerichte, gehypothekeerde, oververzekerde leventje nog resteert uit hun studententijd: ze steken een joint op. Het lome gesprek meandert naar het galafeestje dat weekend waar Alice met een voor Bill onbekende man danste.

‘Wat wilde hij?’

‘“Wat wilde hij?” Seks.’

‘Was dat alles?’

De grijns, de nonchalance van de echtgenoot valt niet in goede aarde. In rap tempo escaleert het gesprek, over jaloezie, over hoe mannen naar vrouwen kijken en over Bills vertrouwen dat vrouwen niet ‘zomaar’ met een man in bed duiken. ‘Jullie mannen moesten eens weten’, bijt Alice terug. In de veronderstelling dat Alice alleen maar ruzie zoekt (Bill: ‘Doe rustig Alice, van de wiet word je agressief.’ Alice: ‘Nee, ik word niet agressief van de wiet, maar van jou!’) wuift Bill haar opmerkingen weg. Hij weet, omdat ze zijn vrouw is, en de moeder van zijn dochter, dat ze hem nooit zou bedriegen met een ander. ‘Je bent wel heel erg zeker van jezelf, hè?’ bijt Alice opnieuw. Bill denkt even na en zegt dan, net te triomfantelijk: ‘Nee, ik ben zeker van jou.’

Tot dan toe is de scène redelijk losjes gefilmd, geregisseerd door Stanley Kubrick (1928 -1999). Bill (Tom Cruise) zit in zijn onderbroek op het donkerrode bed, Alice (Nicole Kidman) zwalkt wat heen en weer voor een raam dat kobaltblauw oplicht. Hun halfnaakte lichamen lijken oranje in het slaapkamerlicht. Op de gordijnen zit een tuttig bloemenpatroon. Pas wanneer Bill zegt dat hij zeker van haar is, wordt de scène statisch, polair. Alice gaat zitten en begint tegen hem te spreken, als een sfinx, zonder een moment haar blik van hem af te wenden, een blik die alle lucht uit Bills lichaam lijkt te drukken. Weet je nog, zegt ze, dat we vorige zomer op Cape Cod waren en er op een avond een jonge marineofficier in z’n eentje aan een tafel naast ons zat? Die ochtend had ze hem al gezien, toen hij achter de piccolo aan liep naar de lift. Heel even had hij haar aangekeken. Heel eventjes maar. ‘En ik stond als aan de grond genageld.’ Die middag maakte Alice met Bill plannen voor de toekomst, voor henzelf, voor hun dochtertje Helena, en toch was die officier geen moment uit haar gedachten. ‘En ik wist dat als hij mij gewild had, al was het maar voor één nacht, dat ik daar alles voor zou hebben opgegeven. Jou, Helena, m’n hele godvergeten toekomst. Alles.’

De fantasie van Alice zet veel op scherp, dingen die misschien pas bij een tweede of derde keer kijken opvallen. De dochter van de Hartfords is net als haar moeder roodharig. Ze is dus duidelijk de dochter van Alice, maar niet onomstotelijk die van Bill. Wanneer je de film scène voor scène gaat analyseren, zoals de Amerikaanse academicus James Naremore doet in zijn monografie On Kubrick (2007), valt het op hoe persoonlijk Kubrick Eyes Wide Shut heeft gemaakt: er zitten tal van verwijzingen in naar zijn eigen leven, naar vrienden en familie van hem en zijn vrouw. Zo zit het opgestoken haar van Alice precies zoals Kubricks vrouw haar haar draagt. Het appartement van de Hartfords lijkt sprekend op het appartement waarin de Kubricks woonden. We zien Alice een Van Gogh-schilderijtje inpakken dat dezelfde zeefdruk is die Kubrick met Kerst cadeau had gedaan aan zijn scriptschrijver Frederic Raphael. Schilderijen op muren komen van bevriende kunstenaars, waarvan sommige cameo-optredens hadden in de film. Alles bij elkaar niet genoeg om Eyes Wide Shut een film à clef te noemen, schrijft Naremore, maar wel genoeg om te stellen dat de film Kubricks meest persoonlijke project was.

Het was dan ook een project dat al decennia in Kubricks hoofd zat, mede door de roman Traumnovelle van de Weense schrijver Arthur Schnitzler (1861-1931). Hoewel Eyes Wide Shut zich in een contemporain Manhattan afspeelt zijn de allusies op Wenen – de walsmuziek, de achtergronden die eruitzien als schilderijen van Gustav Klimt – niet te missen. Al in 1968 had Kubrick Traumnovelle aan zijn vrouw aanbevolen en rond diezelfde tijd had hij met scriptschrijver Terry Southern besproken of ze er geen gelikte pornografische film van zouden kunnen maken, liefst met grote sterren in de hoofdrol. (Later zou Southern de satirische roman Blue Movie schrijven, over een Kubrick-achtige regisseur die precies zo’n high budget pornofilm probeert te maken.) Even overwoog Kubrick om er een komedie in zwart-wit van te maken, met slapstickacteur Steve Martin in de hoofdrol. Toen Kubrick investeerders enthousiast probeerde te maken voor zijn Napoleon-project (een film die er nooit kwam) zei hij tegen hen dat zijn film-Napoleon ‘een seksleven waardig aan Arthur Schnitzler’ zou hebben.

Waarom die fascinatie voor Schnitzler? Hij was een spil in de Oostenrijks-Hongaarse culturele revolutie die onder anderen Klimt, Hofmannsthal, Mahler, Kraus en Schönberg voortbracht en als notoire womanizer was hij een zelfverklaard chroniqueur van de burgerlijke seksuele moraal. Schnitzler blonk niet zozeer uit in het beschrijven van de seksuele uitspattingen als wel in het beschrijven van de seksuele (bij gebrek aan een beter woord) implosies. De angsten. Die andere Weense seksuoloog, en tijdgenoot, Sigmund Freud was zo onder de indruk van Schnitzlers observaties dat hij hem zijn dubbelganger noemde. ‘Schnitzler never returned the compliment’, schrijft Naremore.

Toch zorgt deze Schnitzler-link ervoor dat je anders naar de film gaat kijken. Het is immers de film die in het collectieve geheugen zit als ‘die met die enorme gemaskerde orgiescène’. Het gaat te ver om te zeggen dat de scène waarin Alice haar fantasie opbiecht een sleutelscène is in het oeuvre van Stanley Kubrick. Je kunt niet stellen dat dreiging in het werk van Kubrick altijd een fantoomdreiging is; daarvoor vallen er in zijn films te vaak echte slachtoffers. Maar toch zit in veel van Kubricks films een doorslaggevend moment waarin de fantasie van de personages botst met de realiteit. In Full Metal Jacket (1987) wordt de ironische levenshouding van private Joker uit hem geslagen door de oorlogstaferelen in Vietnam; in A Clockwork Orange (1971) besmet justitie middels experimenten de geweldsfantasieën van Alex, net zo lang totdat hij mak en gedwee is; in Lolita (1962) sputtert Humbert Humbert net zo lang tegen zijn seksuele fantasieën tot hij het niet langer houdt.

Zo ook in Eyes Wide Shut, maar dan net anders. Direct na Alice’s bekentenis gaat de telefoon – Bill moet als dokter ergens opdraven – en zo begint zijn nachtelijke tocht die de rest van de film beslaat. Terwijl hij in de taxi zit, heeft hij maar één beeld in gedachten – gefilmd in zwart-wit: Alice die op haar rug op bed ligt te kronkelen van genot terwijl de marineofficier haar betast en ze zelf haar slipje over haar bibberende knieën trekt. Wat we zien is Bills fantasie van Alice’s fantasie. En daarin zit het onoverkomelijke dilemma van Eyes Wide Shut: vreemdgaan zou nog geen probleem zijn voor Bill, of in ieder geval zou dat probleem oplosbaar zijn: Bill zou Alice kunnen verlaten of, wat hij herhaaldelijk overweegt, hij zou zelf vreemd kunnen gaan om de stand gelijk te brengen. Maar niemand is vreemdgegaan, dus hoe wreek je je op een idee?

Natuurlijk besteedt filosoof Slavoj Zizek in zijn veelgeprezen documentaire The Pervert’s Guide to Cinema (2006) uitgebreid aandacht aan deze scène. Voor Zizek is seks niet de vervulling van een fantasie, maar de aanjager van fantasie: ‘Even if we are doing it with the real woman, we are effectively doing it with our fantasy. The woman is reduced to masturbatory prop.’ En mannelijke psychologie is altijd bang voor vrouwelijke fantasie, omdat die mannen vreemd is. Vergelijk de seksuele verlangens van Alice met die van de mannen. Die van Alice zijn simpel, intens, persoonlijk. Wanneer Bill later op het landhuis terechtkomt, waar de beroemde orgiescène zich afspeelt, waar mannen hun wildste verlangens daadwerkelijk uitleven, blijken die complex, afstandelijk en anoniem. De copulerende heren houden zelfs hun maskers op. De (ingehuurde) dames zijn inwisselbaar in hun fysieke topvorm. Het is het perfecte voorbeeld, suggereert Zizek, dat niet het mannelijke seksleven tekortschiet, maar de mannelijke seksuele fantasie. Het dilemma van Eyes Wide Shut is niet het overspel, maar hoe de fantasie gedijt binnen de huwelijkse trouw.


In EYE is van 21 juni t/m 9 september Stanley Kubrick: The Exhibition te zien. Parallel aan de tentoonstelling is er een Kubrick-retrospectief