Marja Pruis leest…

Het is vakantie, dus ik kan eindelijk lezen waar ik zelf zin in heb. Allereerst zijn dat twee boeken van de Amerikaanse literaire non-fictieschrijfster Janet Malcolm, wier The silent woman en In the Freud Archives tot mijn alltimefavorits behoren vanwege hun superieure staaltjes van speurzin, inventiviteit, doorzettingsvermogen en analyse.

Medium reading chekhov critical journey janet malcolm paperback cover art

Janet Malcolm, Reading Chekhov. A critical journey. (Granta, 2001)

Anton P. Tsjechov. Verzamelde werken deel V (vertaling Tom Eekman, Aai Prins en Anne Stoffel) (Van Oorschot, 2010)

Ik dacht dat Reading Chekhov mij misschien zou kunnen helpen bij het sleutelen aan mijn eigen boek-in-wording over Patrica de Martelaere. Maar het grote verschil is allereerst dat Malcolm beschikt over zoveel secundair materiaal. Dagboeken, biografieën, brieven… En verder is de waarde / het belang van Tsjechov zo onomstreden, zo algeheel bekend. Er hoeft weinig zendingswerk te worden verricht. Maar toch zitten er veel dingen in die ik kan gebruiken. Dat heeft te maken met de souplesse waarmee ze journalistiek en analytisch werk met elkaar vermengt. En hoe ze schrijft over wat ze ziet, hoe ze kijkt naar haar gidsen. Scherpe observaties die ze verbindt aan wat ze leest in Tsjechov. Terloops vertelt ze ook weer, net als in The silent woman, welke waarde we kunnen verbinden aan documenten, uitspraken. Het hoopgevende is dat ze herhaaldelijk zegt dat fictie misschien nog wel het meest onthullende materiaal bevat.

Tegelijkertijd de meester zelf herlezen, iets waar het werk van Malcolm uitdrukkelijk toe uitnodigt. ‘De dame met het hondje’ blijft zo'n gek, mysterieus verhaal, met die niet-gemotiveerde transformatie van Goerov, van player naar oprechte minnaar.

Medium 9789028240452 fcovr

Malcolm merkt op dat het speciale van fictie is dat we dingen weten van Goerov en Anna die zij niet van elkaar weten, en ons toch niet ongemakkelijk voelen bij ons voyeurisme. Tsjechov lijkt zich ervan bewust te zijn, schrijft Malcolm, dat zijn personages ook recht op privacy hebben. Hij speelt niet volledig de kaart uit van de alwetende verteller. 'He can hold back, he can leave his characters a little blurred, their motives a little mysterious.’

Het is precies ook de reden waarom Tsjechov nu nog zo goed te lezen is. Een tijdgenoot/toneelschrijver klaagde per brief over het einde van het verhaal 'Lights’ dat naar zijn smaak abrupt was, en te zeer zei 'je kunt niet alles verklaren in de wereld..’ Deze collega vond het de taak van de schrijver na te gaan wat er omgaat in het hart van zijn personages, anders blijft zijn psychologie onduidelijk. Tsjechov riposteerde: Een psycholoog zou niet moeten pretenderen iets te begrijpen wat hij niet begrijpt. Sterker nog: Een psycholoog moet niet de indruk willen wekken dat hij begrijpt wat niemand begrijpt. 'Only fools and charlatans know and understand everything.’

Medium two lives gertrude alice janet malcolm hardcover cover art

Janet Malcolm, Two lives. Gertrude and Alice. (Yale Univ. Press, 2007)

Voor het eerst dacht ik Janet Malcolm een beetje te kunnen doorzien. De manier waarop ze informatie achterhoudt, toewerkt naar een ontknoping, belangrijke informanten voor het laatst bewaart. Dit is een vrij vlak boek voor haar doen, misschien komt het daardoor. Er zijn een paar kwestietjes - hoe hielden twee Joodse lesbische vrouwen zich in Vichy-Frankrijk staande; hoe zat het sowieso met het al dan niet verheerlijken of ontkennen van hun joodszijn; wat is precies de zelfverklaarde genialiteit van Stein; in hoeverre is zij zelf de creator van haar eigen mythe, of heeft Toklas daar goed voor gezorgd? - maar het zijn kwestietjes zoals er altijd kwestietjes blijken te zijn als je je ergens in verdiept. Verder heeft ze niet heel veel oorspronkelijk onderzoek zelf gedaan, maar leunt ze sterk op allerlei eerder werk van Stein-scholars. Dat vind ik sowieso wel het opmerkelijke van dit boek: dat Stein blijkbaar toch wel serieus genomen moet worden, of in ieder geval wórdt door heel wat mensen. Ik dacht altijd dat er veel impression management bij kwam te kijken bij haar. Malcolm citeert veel uit haar werk, The Autobiography of Alice B Toklas waarmee ze beroemd werd, en haar 'Ulysses’, The making of Americans, een totaal modernistisch werk, waarin ze het onmogelijke vast probeert te leggen, zoals Woolf dat eigenlijk ook al probeerde. Met geheel ander resultaat.

De vele terloopse opmerkingen van Malcolm over biografisch speurwerk zijn altijd het overdenken waard, net als haar jaloersmakende verleidelijke schrijfstijl die je óók door het toch vrij afschrikwekkende wezen & werk van Gertrude Stein heen laveert.

De verhouding tussen Alice en Gertrude komt eigenlijk maar heel zijdelings, of tussen de regels door ter sprake. De ongelijkwaardigheid, misschien zelfs het sm-erige. Hemingway suggereerde iets dergelijks, hoorde Toklas blaffen en Stein kreunen & smeken. Stein deed helemaal niks, ging daar ook prat op, had het druk genoeg met geniaal zijn, en Toklas sloofde. Laatste regel in laatste voetnoot van Malcolm echter: Toklas ontving de orgasmes, Stein gaf ze. 'In bed it is Stein who labors’. Hoe ze daar nu weer achter kwam? Ook weer het werk van een scholar, jarenlang bezig geweest een hermetisch verhaal van Stein uit te pluizen. Dezelfde scholar overigens die in een droom werd bezocht door de verklaring van een andere onbegrijpelijke tekst waarin alle 'may’-s waren doorgestreept - op nogal vurige wijze - en waren vervangen door 'can’-s, ook op plaatsen waar dat helemaal nergens op sloeg.

Ter ontspanning lees ik tussendoor

Alan Hollinghurst, Kind van een vreemde (vertaling Ton Heuvelmans en Edzard Krol). Prometheus, 2011

Medium 9789044618303

Is alles wat je wilt van een roman. Geen gezever dus over de kenbaarheid van personages, maar gewoon de full monty. Erg grappig bovendien. Hele fijne moederfiguur in het eerste deel, Freda genaamd, wier drankinname, en respons daarop, nauwgezet wordt bijgehouden door haar kinderschaar. Zelf is ze ieder verzet al lang voorbij, wetende dat 'als moeder men zo nu en dan de hansworst moest uithangen’.