Ze is van mij

Marja Pruis leest…

…altijd meer dan ze kan of wil bespreken. Op de website van De Groene doet ze verslag van haar bevindingen en overwegingen bij de boeken die ze leest.

Medium b omslag beauvoir

Simone de Beauvoir, Misverstand in Moskou. Vertaald uit het Frans door Jan Versteeg. De Geus, 123 blz., € 14,95

Simone de Beauvoir hangt opeens weer in de lucht. Van de week las ik op de achterpagina van het NRC dat Frits Abrahams haar memoires aan het (her)lezen is, Philip Huff gaf zijn nieuwe roman Het boek van de doden een motto uit haar roman De mandarijnen mee, de SLAA wijdt binnenkort een avond aan haar leven en werk, én ik kreeg vanochtend een postuum uitgegeven roman toegestuurd, Misverstand in Moskou.

Ik ben altijd een beetje vervuld van tegenstrijdige gevoelens als ik haar naam hoor of zie. Ze is een oude liefde, en ze is van mij, dat bezitterige raak ik niet kwijt. Tegelijkertijd ben ik zo van haar in de ban geweest, dat ik me alleen maar met geweld van haar dacht te kunnen ontdoen. Alsof ik een communistisch verleden moest afzweren, wat ook een beetje het geval was. Ik vraag me zelfs af of ik haar boeken heb bewaard. De memoires die Frits Abrahams nu aan het lezen is, vier dikke delen, verslond ik toen ik in mijn twintiger jaren was, en ik herinner me de kantlijnen voorzien te hebben van exclamaties en andere opgewonden opmerkingen. Als ik ze nog heb, weet ik niet of ik ze nog open durf te slaan.

En nu dus een postuum uitgegeven roman, Misverstand in Moskou, dat – begrijp ik uit het nawoord – oorspronkelijk bedoeld was voor de verhalenbundel De gebroken vrouw (1968). Romans schrijven was niet datgene waar De Beauvoir het beste in was. Ze had er denk ik een te heldere geest voor, en te uitgesproken opvattingen die ze ook kwijt dacht te kunnen via haar personages. Haar romans zijn ideeëndragers, en haar proza is nogal van de mededelingensoort. Maar omdat haar ideeën en mededelingen mij wel erg lief waren, vond ik haar romans in hun onhandigheid ook altijd een grote charme hebben. Bovendien waren ze denk ik de enige plek waar ze ongecensureerde emoties toeliet over kwesties waarvan ze als vrijgevochten intellectueel vond dat ze erboven moest staan: jaloezie, lust, angst om niet meer aantrekkelijk te zijn, angst om ouder te worden.

Tegelijkertijd zijn haar doorleefde angsten en obsessies er de onderliggende oorzaak van dat haar non-fictiewerk zo tijdloos en levendig is. De tweede sekse (1949) is nog steeds niet geëvenaard als hét boek over de vrouwelijke conditie; behalve heel geleerd is het ook nog eens heel literair, geschreven met persoonlijke intensiteit en brille. De Beauvoir was niet aardig voor vrouwen, en niet aardig voor zichzelf, en juist dat maakt haar werk nog steeds zo behartenswaardig. Geen trompetgeschal, eerder melancholieke celloklanken. Vrouwen zijn ook maar mensen.

Haar romans zijn ideeëndragers, en haar proza is nogal van de mededelingensoort

In Misverstand in Moskou is een ouder stel, begin zestig, op weg naar Moskou waar de volwassen dochter van de man uit een eerder huwelijk op hen wacht. Deze heeft daar haar leven met een Russische man. De hereniging brengt gemengde reacties teweeg, de man betrapt zichzelf op teleurstelling als hij ziet hoe het socialistische ideaal dreigt uit te pakken in wat toch een heilstaat had moeten worden, de vrouw ziet in de dochter de jonge vrouw die zij ook ooit was. De Beauvoir laat - toch wel tamelijk subtiel - zien hoe beiden ongelukkig worden, zonder dat ze dat met elkaar delen.

Volgens beproefd recept, een beetje ouderwets maar mag het voor een roman die meer dan vijftig jaar geleden werd geschreven, wisselt ze in perspectief tussen de man en de vrouw. Omdat er niets wordt uitgesproken, maar wel steeds meer naar de wodka wordt gegrepen, lopen de irritaties en emoties op. Vooral dat ouder worden, de pijn daarover, van zowel de man als de vrouw, wordt haarscherp beschreven.

Vrouw: ‘Ze was opgehouden met haar lichaam samen te vallen: ze zat voortaan in een vreemde huid, een treurig makende vermomming.’

Man: ‘Even dacht hij: Het is een droom, dadelijk word ik wakker, krijg ik mijn lichaam terug en ben ik twintig.’

Met afgrijzen kijkt Nicole, de lerares die het zelf nog amper kan geloven dat ze met pensioen is, naar het nieuwe type vrouw dat ze in Parijs overal om zich heen op haar hakken voort ziet snellen. Zogenaamde supervrouwen, met vage beroepen, goedgekleed, sportief, in de weer met huishouden en kinderen. ‘Ze willen zichzelf bewijzen dat ze in staat zijn op elk niveau succesvol te zijn. Maar eigenlijk zijn ze met teveel zaken tegelijk bezig en komt er niets uit. Dat soort jonge vrouwen doet het bloed in mijn aderen stollen.’

Heerlijk, die unverfroren agressie in dit boek, en dan toch nog uiteindelijk een vorm van loutering. Ja, echt een mooi einde ook. Méér dan een curiositeit, deze roman. Ik ga toch even zoeken in mijn boekenkast.


Lees ook: De vijf beste romans van Simone de Beauvoir volgens Karen Vintges