Martelen

De dag na zijn inauguratie maakte president Obama bekend dat Guatánamo Bay binnen afzienbare tijd zal worden gesloten. Een moedig besluit, passend in de politiek van mondiale zelfrehabilitatie die hij voor Amerika had ontworpen. Heeft hij beseft welke tegenstand hij daarmee zou ontketenen? Vorige week ontstond het conflict over de publicatie van foto’s waarop te zien is hoe Amerikaanse soldaten in Irak en Afghanistan gevangenen mishandelen. Twee federale rechtbanken hadden bepaald dat deze foto’s openbaar gemaakt mochten worden. Een paar generaals protesteerden, aan Republikeinse kant groeide een hels kabaal van verzet. Publicatie zou in het belang van de vijand zijn, Amerikaanse levens werden in gevaar gebracht. Obama zwichtte. De foto’s blijven voorlopig geheim. Dat is, gemeten naar zijn eigen maatstaven, een capitulatie.
In iedere oorlog ontstaan dergelijke dilemma’s, waarbij een regering in verlegenheid wordt gebracht. In 1949 onthulde luitenant Ko Zweeres in een paar brieven aan De Groene Amsterdammer dat Nederlandse soldaten zich in Indonesië hadden schuldig gemaakt aan oorlogsmisdaden. Er ontstond een orkaan van verontwaardiging. Zoiets deden Nederlanders niet. Jaren later bevestigde J. Hueting in een uitzending van Achter het Nieuws dat Zweeres gelijk had. Dat ontketende in ultrapatriottische kringen opnieuw razernij. Toen kwam J.A.A. van Doorn met de volgende bevestigingen. Er werd een officieel onderzoek ingesteld, dat resulteerde in de Excessennota. Zweeres had volkomen gelijk.
Toen in 2004 de foto’s van martelingen in de Abu Ghraib-gevangenis de publiciteit bereikten, raakte de Amerikaanse regering in verlegenheid. Dit was niet de gewoonte van de dappere soldaten. ‘Het waren maar een paar rotte appels die dat op hun geweten hadden’, zei minister van Defensie Rumsfeld. De schuldigen werden gestraft. Intussen was voor de verdachten van de aanval op 11 september Guantánamo Bay geopend, een speciale instelling waar de gevangenen op een ongebruikelijke manier mochten worden opgesloten en behandeld. Dit betekende dat ze werden gemarteld. Ook waren er de zogenoemde rendition flights van de CIA, waarmee gevangenen werden vervoerd naar landen waar martelen niet officieel verboden is.
Afgezien daarvan is het de vraag of martelen helpt om iemand de waarheid te laten spreken. Voorstanders komen met het voorbeeld van Khalid Sheik Mohammed, het ‘brein achter 9/11’. Na vier of vijf jaar van gevarieerde onmenselijke behandeling zou hij eindelijk bekend hebben. Maar het is nog altijd niet uitgesloten dat hij toen tot de conclusie is gekomen dat het beter was de leugens te vertellen die zijn ondervragers wilden horen. Psychologen geven geen enkele garantie dat martelen tot waarheidsvinding leidt. Eerder hoort het tot het politieke en godsdienstige bijgeloof.
Intussen werd martelen wel een van de onofficiële waarmerken van het bewind van George W. Bush. Waterboarding, waarbij het slachtoffer gelooft dat-ie verdrinkt, slaaponthouding, dagen rechtop staan, het martelvernuft kent geen grenzen. En het merkwaardige is dat er bijna altijd wel iemand een paar foto’s maakt. Meestal een medesoldaat. Waarom doet zo iemand dat? Het is een bizarre vorm van het ‘leuk voor later’. Als lid van de vaste staf van het troepenschip Kota Inten heb ik tientallen van dergelijke kiekjes gezien. Toen nog zwart-wit met een kartelrandje. Nu zal vrijwel iedere soldaat wel zijn digitale camera hebben. Het fotograferen hoort erbij, verspreiding via internet valt niet tegen te houden. Of de president het wil of niet, onherroepelijk komen er meer foto’s in de openbaarheid.
In zeker opzicht hebben de generaals die zich tegen publicatie verzetten gelijk. Natuurlijk wordt door zulke foto’s de haat tegen de Amerikanen aangewakkerd. Maar dat gebeurt ook al als een bom uit een onbemand vliegtuig per ongeluk een school of een groep burgers treft. Het onvermijdelijke bijverschijnsel van iedere oorlog is dat het normbesef erdoor wordt verlaagd. Er is wel een Conventie van Genève, maar je bent niet geneigd daar meteen aan te denken als je je makker door een bermbom aan stukken hebt zien rijten. Dat is geen excuus voor onmenselijk gedrag. Het is voor de laatst verantwoordelijke bestuurders alleen een reden te meer om oorlog tot het uiterste te vermijden.
En dit laatste is precies wat de vorige president niet heeft gedaan. Hij heeft er juist prijs op gesteld een ‘oorlogspresident’ te zijn, is onder valse voorwendselen de oorlog tegen Irak begonnen en blijft regelrecht medeverantwoordelijk voor het feit dat die meer dan honderdduizend mensen het leven heeft gekost. Ook dit heeft niet bijgedragen aan de populariteit van Amerika.
Obama is bezig de erfenis van Bush te slopen. Dat is geen kwestie van een paar maanden. Het gaat jaren duren, zelfs als hij volhoudt. Nu aarzelt hij.