Commercieel gevangenisbeheer in Zuid-Afrika

Martelen voor winst

Lastige gevangenen krijgen elektroshocks of worden platgespoten. Deze onthullingen over het mondiale beveiligingsbedrijf G4S door een Nederlandse journalist leidden internationaal tot verontwaardiging. Verslag van een jaar lang onderzoek.

Medium being restrained and lead to injection

Mangaung Correctional Centre (mcc) ligt aan een lange weg buiten Bloemfontein. De gevangenis wordt beheerd door het internationaal opererende commerciële beveiligingsbedrijf G4S. Daar waar bij andere Zuid-Afrikaanse gevangenissen de geur van verrotting en ziekte je al bij de ingang tegemoet komt, ruikt de Mangaung-gevangenis fris. De mcc heeft een modern uitgerust ziekenhuis, leslokalen, een groentetuin, schone cellen en geen overbevolking.

Baliemedewerkers met het rode G4S-logo op hun donkerblauwe uniform heten mij in augustus 2012 welkom. Ik kom acht gevangenen bezoeken naar aanleiding van de brieven die zij naar het Wits Justice Project in Johannesburg hebben gestuurd. De inhoud is zorgwekkend: gedetineerden schrijven hoe ze regelmatig mishandeld worden, soms met elektrische schokken en met ernstige verwondingen tot gevolg. Daarnaast melden ze dat gevangenen zware antipsychotische medicijnen krijgen toegediend, met ernstige bijeffecten: geheugenverlies, slaperigheid, desoriëntatie en stijve en spastische spieren.

G4S sloot in 2000 een 25-jarig contract met de Zuid-Afrikaanse overheid voor de bouw en het beheer van het Mangaung Correctional Centre, een maximum-veiligheidsgevangenis voor drieduizend gedetineerden. Het bedrijf is actief in geldtransport en beveiliging en heeft wereldwijd twintig gevangenissen in beheer. Met 657.000 werknemers is het de grootste private werkgever op de Londense beurs en de grootste werkgever in Afrika. Het bedrijf had in 2011 een omzet van ongeveer 8,8 miljard euro. Zou deze internationale veiligheidsreus zich daadwerkelijk bezondigen aan marteling en gedwongen medicatie?

Na mijn eerste bezoek schrijft een generaal van een van de Zuid-Afrika gevangenisbendes me dat hij me dringend moet spreken. De lange pezige man, onder de voor zijn bende kenmerkende tattoo’s, kijkt me onderzoekend aan als ik plaatsneem in een kleine interviewkamer. Nadat hij de tafel en stoelen op afluisterapparatuur heeft gecheckt, vertelt hij hoe bewakers hem naar een isoleercel brachten, hem ontkleedden, wat over hem heen gooiden en vervolgens langdurig elektrische schokken toedienden. De volgende dag had hij bloed in zijn urine. Zijn ‘behandeling’ is zeker niet uniek, vertelt hij. Veel meer gevangenen maken dit mee. Ook worden gedetineerden volgens hem gedwongen geïnjecteerd met zware medicijnen. Het maakt hen onbeweeglijk, sloom en gedesoriënteerd. Hij heeft een handgeschreven dossier de gevangenis uit laten smokkelen dat ik in Johannesburg kan ophalen.

Gedurende een jaar spreek ik ongehinderd met ongeveer tachtig gedetineerden die het dossier van de generaal onderbouwen. Simphiwe Daniso, bijvoorbeeld, vertelt me hoe het Emergency Security Team (est) hem op 30 juli 2012 naar een ‘darkroom’ brengt, een speciale geluidsdichte cel op de isoleerafdeling. Het est – in de gevangenis heten ze ook wel ‘Ninja’s’ of ‘Zulu’s’ – is een team van gewapende mannen dat ingezet wordt tijdens noodsituaties. Ze mogen onder strikte voorwaarden geweld gebruiken; alleen als laatste redmiddel, als de gevangene weigert een wapen neer te leggen, een gevaar vormt voor zichzelf of de omgeving of als hij probeert te ontsnappen.

De Ninja’s gingen hun boekje te buiten. ‘Ik was naakt, ze trokken het matras van het bed af en drukten me op het metalen draagstel, ze gooiden water over me en met hun elektrisch geladen schilden schokten ze me meer dan een uur’, vertelt Daniso. Zijn jukbeen brak toen de Ninja’s hem in het gezicht schopten.

Medium holding feet
‘Ik was naakt, ze gooiden water over me en met hun elektrisch geladen schilden schokten ze me meer dan een uur’

De generaal brengt me in contact met een bewaarder en een overheidsfunctionaris die een kritisch rapport heeft geschreven over de gevangenis. De minister voor het Gevangeniswezen had het in 2010 gezien, maar geen actie ondernomen. De functionaris vergelijkt de Mangaung-gevangenis in zijn rapport met Guantánamo Bay en schrijft over de ‘beestachtigheid’ van het est dat excessief gebruik maakt van de elektrisch geladen schilden.

Dan Mbelwane, een bewaarder die onlangs een belangrijk vakbondsleider is geworden, speelt tijdens onze eerste ontmoeting een vermoeiend kat-en-muis-spel. Wijdbeens en achteroverleunend in een stoel verklaart hij dat hij ‘blanke mensen niet vertrouwt’. Toch ontstaat er een vertrouwensband en via hem ontmoet ik tientallen andere bewaarders en leden van het est. Een van de Ninja’s geeft toe dat hij en zijn collega’s gevangenen naar de darkroom in de isoleerafdeling hebben gebracht, waar hij ze vaak urenlang onderwierp aan elektrische schokken en andere vormen van mishandeling. De reden voor de barbaarse behandeling is volgens hem dat de bewaarders drieduizend geharde criminelen de baas moeten blijven. Hij vertelt dat hij een psycholoog bezoekt om in het reine te komen met wat hij heeft gedaan. Hij spreekt onder voorwaarde van anonimiteit, omdat hij bang is voor de reactie van familieleden in de gemeenschap als dit naar buiten zou komen.

Medium arguing with warders

Tijdens mijn onderzoek loopt de situatie in de G4S-gevangenis volledig uit de hand. De directie heeft klachten over het personeelstekort en het gebrek aan veiligheid stelselmatig genegeerd en na een reeks van incidenten – bewaarders waren regelmatig slachtoffer van steekpartijen en verkrachtingen en er vonden zelfs gijzelingen plaats in de gevangenis – breken er twee stakingen uit die eind september uitmonden in een massaontslag van 331 medewerkers. G4S vervangt de ontslagen bewakers met ongekwalificeerd personeel en de gevolgen zijn desastreus. Geweld is aan de orde van de dag. Een vrouwelijke bewaarder wordt dertien uur gegijzeld. Op 9 oktober neemt de overheid de gevangenis over, omdat G4S de controle is kwijtgeraakt. G4S mag de gevangenis weer beheren als het kan aantonen dat het hiertoe in staat is.

In deze chaotische periode krijg ik gelekte video’s van het est in handen. Het team is namelijk verplicht de acties op te nemen. Op 11 augustus filmen ze een gewonde gevangene in het ziekenhuis. Ze stellen hem vragen over het gevecht, maar op de achtergrond zijn duidelijk de droge klikken te horen die de elektrisch geladen schilden maken. Je hoort twee mannen gillen en schreeuwen. Een andere mannenstem maant hen: ‘Ik wil jullie laten zien dat we Zulu’s zijn. Spreek, wat is er gebeurd?’ De droge klikken klinken weer, soms overstemd door ijselijk gegil.

Medium being restrained saying i m not an animal

Meer dan dertig gevangenen en verscheidene bewaarders hebben de schokbehandeling onafhankelijk van elkaar aan mij bevestigd. Desondanks ontkent Andy Baker, hoofd Afrika voor G4S, in een gesprek met mij dat deze behandeling plaatsvindt in de gevangenis in Bloemfontein. ‘G4S heeft zero tolerantie voor excessief gebruik van geweld. Er vindt geen marteling plaats in onze gevangenissen.’ Baker omschrijft de Mangaung-gevangenis als een ‘penitentiaire inrichting van wereldformaat’. G4S heeft volgens hem goede zaken gedaan gedurende de eerste twaalf jaar van het 25-jarig contract met de Zuid-Afrikaanse overheid.

‘Ik ben geen beest, ik ben geen ezel’, schreeuwt de gevangene terwijl de Ninja’s zijn armen achter zijn rug draaien

Dat is niet hoe gevangene Thabo Godfrey Botsane zijn tijd in Mangaung heeft ervaren. Hij verbleef zes van zijn twaalf jaren straf voor een gewapende overal in de G4S-gevangenis. Ook hij werd naar de darkroom gebracht, in 2009. ‘De Ninja’s ontkleedden me, gooiden water over me heen en dienden elektrische schokken toe’, vertelt hij. ‘Ze sloegen en schopten me. Ze lieten me naakt en bloedend achter op de vloer.’ Na enige tijd hoorde Botsane iemand terugkomen. ‘Een man die werkte voor de inlichtingendienst van de gevangenis – geen verpleger – injecteerde mij in mijn bil. Ik viel in slaap en toen ik wakker werd voelde ik me heel sloom en mijn spieren waren stijf.’

Ik praat met vier gevangenen tegelijk in de bezoekersruimte van de gevangenis. Sello Mogale ziet eruit als een potige baby, hij ligt opgekruld en slapend op een bankje naast de bezoekersruimte. Een bewaker schudt aan zijn arm en hij opent de ogen. Met wankele schreden loopt hij naar de interviewkamer. Gedetineerden Willem Vis, David Khambule en Audrey Bukthelezi volgen hem. ‘Ik voel me duizelig en ik heb last van geheugenverlies’, zegt Vis. Hij speelde in het voetbalteam van de gevangenis, maar sinds zijn eerste injectie is dat niet meer mogelijk. In 2012 klaagde hij over stemmen in zijn hoofd. Hij weigerde de injectie en het est werd geroepen. Zij hielden hem vast en een verpleegster injecteerde hem in zijn bil, iets wat sindsdien elke maand wordt herhaald.

Een verpleger in het ziekenhuis, die anoniem wenst te blijven omdat hij bang is zijn baan kwijt te raken, heeft de medische dossiers van Mogale en Vis gezien. Beiden krijgen het zware antipsychotische medicijn clopixol depot toegediend, waarvan bekend is dat het ernstige bijeffecten heeft. Het kan zelfs leiden tot herseninfarcten en coma’s. Volgens de verpleger krijgen andere gevangenen de antipsychotische middelen modecate, risperdal en etomine toegediend, soms omdat ze klagen over psychische problemen, maar ook omdat bewaarders hun gedrag als problematisch beschouwen.

Dit overkwam Bheki Dlamini. Zijn gedwongen injectie is vastgelegd op een video die het est maakte op 24 mei. Volgens Dlamini klaagde hij op die dag tegen een bewaarder over het eten. Hij beval hem ‘goed vlees te brengen’. Dlamini en de bewaarder kregen ruzie en de bewaarder riep de hulp in van het est. Op de video spreekt de teamleider in de camera. ‘Zoals je kunt zien, is de mentale staat van gevangene riskant.’ Dlamini komt in beeld. Hij gehoorzaamt alle aanwijzingen van het team en loopt met ze mee naar het ziekenhuis. Daar richt de teamleider zich weer tot de camera. ‘De injectie is goedgekeurd’, zegt hij. De Ninja’s vertellen Dlamini vervolgens dat hij een injectie krijgt. Dlamini weigert. ‘Ik ben geen beest, ik ben geen ezel’, schreeuwt hij ontzet. Hij protesteert luid terwijl de mannen zijn armen achter zijn rug draaien en hem naar een kamer slepen waar ze hem op een bed duwen. Ze roepen een verpleger.

Medium handcuffs

Volgens de Zuid-Afrikaanse wet mag gedwongen medicatie alleen plaatsvinden als een familielid of voogd toestemming heeft gegeven en als de patiënt in kwestie niet in staat is een gewogen besluit te nemen. Daarnaast moet hij een gevaar zijn voor zichzelf of zijn omgeving. Twee doctoren zullen voorts moeten vaststellen of deze voorwaarden zijn vervuld en alleen dan kan een hoofd van een psychiatrische instelling besluiten een patiënt gedwongen te behandelen.

Dlamini’s medische dossier, dat de verpleger heeft ingezien, maakt geen melding van schizofrenie of een andere psychiatrische ziekte. Desalniettemin krijgt Dlamini het antipsychotische middel etomine toegediend. Advocaat Egon Oswald spreekt zijn cliënt Dlamini op 18 oktober. ‘Hij vertelde me dat de verpleegster die werd geroepen in eerste instantie weigerde de medicatie toe te dienen, omdat het niet was voorgeschreven. Maar de Ninja’s zeiden haar dat het was goedgekeurd.’ Volgens Oswald heeft Dlamini last van de bijeffecten. ‘Hij klaagt over een stijve en spastische nek, over geheugenverlies, slaperigheid en een droge mond.’

Grote vraag is of de misstanden op zichzelf staan. Mishandeling door G4S wordt ook gemeld uit Irak, Malawi en Afghanistan

G4S ontkent dat de gedwongen behandeling plaatsvindt. Baker: ‘G4S-personeel heeft geen toegang tot medicatie en schrijft geen medicatie voor aan gevangenen. G4S-personeel levert slechts gevangenen die veelal gewelddadig zijn af bij het ziekenhuis en brengt ze weer naar hun cel.’

De video laat echter duidelijk zien hoe G4S-personeel Dlamini dwingt de injectie te ondergaan.

Medium restraining on way to injection

Mijn onthullingen in de Zuid-Afrikaanse krant The Mail Guardian op 25 oktober zorgen voor een nationale en wereldwijde mediastorm. Onder andere de bbc, Reuters en cnn besteden er aandacht aan in hun nieuwsbulletins. De minister voor het Gevangeniswezen, Sbu Ndedebele, stelt dat hij de zaak tot de bodem wil uitzoeken en kondigt een ministerieel onderzoek aan naar de elektrische schokken en de onvrijwillige medicatie.

G4S zet een merkwaardige tegenactie op touw. Baker beschuldigt mij in een ingezonden brief ervan dat ik onderdeel ben van een politieke smeercampagne tegen de privatisering van gevangenissen en schrijft dat G4S voornemens is juridische stappen te ondernemen. Bijna gelijktijdig krijg ik echter ook een uitnodiging van het regionale hoofd personeelszaken van G4S, Elanie Kruger, om een kop koffie met haar te drinken. Een uitnodiging die prompt wordt ingetrokken als ik antwoord dat mijn baas zal meekomen en dat ik het gesprek zal opnemen.

Voormalige G4S-bewaarders zijn ervan overtuigd dat de beveiligingsgigant mij een baan of een smak geld wil aanbieden.

Het afkopen van dissidenten is namelijk een beproefde tactiek van het beveiligingsbedrijf. Tatolo Setlai werd in 2009 aangesteld als overheidscontroller in de gevangenis, hij moest de naleving van de wet controleren en rapporteren aan de overheid. Toen hij al te kritisch was, beschuldigde G4S hem van het zaaien van onrust onder de gevangenen en het bedrijf dreigde met een strafzaak. Een onderzoek wees uit dat Setlai geen blaam trof, maar desalniettemin werd hij overgeplaatst. Onlangs nam G4S Setlai in dienst als operationeel adviseur. In 2010 werd een vakbondsleider die een ontslagen werknemer vertegenwoordigde tijdens een lopende rechtszaak door G4S in dienst genomen. Drie inspecteurs van het gevangeniswezen dragen nu ook het G4S-logo. Een naaste medewerker van de huidige controller, Sander Snijders, werkt nu in het management van de gevangenis en de dochter van dezelfde controller werkt achter de receptiebalie.

Grote vraag is natuurlijk of de misstanden in het Mangaung Correctional Centre op zichzelf staan, of dat mishandeling van gevangenen door G4S ook op andere plekken in de wereld plaatsvindt. Er kunnen in ieder geval grote vraagtekens geplaatst worden bij de geschiktheid van het commerciële beveiligingsbedrijf voor de publieke sector. Onlangs werd een G4S-beveiliger door het hooggerechtshof in Glasgow schuldig bevonden aan moord. De man had een Filippijnse bezoeker aan een hiv-conferentie in Glasgow doodgeknuppeld met een brandblusser, omdat haar toon hem niet aanstond. In 2010 hielden G4S-bewakers in Engeland asielzoeker Jimmy Mubenga tijdens zijn deportatie agressief in bedwang; Mubenga stierf aan verstikking. Een onderzoek toonde aan dat de bewakers kort ervoor racistische sms’jes naar elkaar hadden gestuurd. In Israël biedt G4S beveiliging in gevangenissen waar volgens berichten Palestijnse kinderen in isoleercellen worden gestopt. In Australië overleed een gevangene aan oververhitting nadat hij urenlang zonder water in een G4S-busje was opgesloten. Mishandeling wordt ook gemeld uit Saoedi-Arabië, Irak, Malawi en Afghanistan.

Alex Brummer, columnist voor de rechtse Britse krant de Daily Mail, schreef naar aanleiding van de onthullingen: ‘Een duidelijk thema in het bedrijf is dat van overmoed en een gebrek aan kritisch onderzoek van investeerders en analisten.’ Kortom, zolang er winst wordt gemaakt, doet niemand moeilijk.