Universitair docent sociale netwerk analyse, Vrije Universiteit

Martin van der Gaag

Toenemende complexiteit

Als we van grote afstand naar Nederland kijken - bijvoorbeeld temidden van buitenlands nieuws - hebben we hier vooral erg wèinig problemen. Bijna ieder binnenlands probleem lijkt dan een sterk overschatte kwestie. Honger, oorlog of grootschalige armoe komen hier niet voor, dak- of werkloosheid, ernstige (infectie-)ziekten, dodelijke verkeersongevallen, criminaliteit, discriminatie, terreurdreiging of aanhoudende droogte of kou vallen enorm mee of vertonen een dalende trend. Zelfs met de betreurde sociale cohesie en toenemende eenzaamheid lijkt het enorm mee te vallen. Nederland is niet alleen uitermate welvarend, maar ook een land waarvan de bewoners tot de zelfbenoemd gelukkigste ter wereld behoren.

Daar staat zoal tegenover dat we hard op de dijken moeten blijven letten, de aanmoedigingen om meer voedsel, spullen en reiskilometers argeloos te verbruiken maar blijven doorgaan en je bovendien overal een sterk toenemende inzet van technologische- en internettoepassingen ziet. Daar hoor je niet zo vaak iets over, maar die zorgen naast een sterk stijgend energieverbruik per persoon ook voor het steeds ingewikkelder worden van het dagelijks leven. Werk, energie, telefoon, water, internet, belasting, verzekeringen, uitkeringen, openbaar vervoer en contact houden met anderen leunen steeds harder op websites, wachtwoorden, loginnamen en pasjes. Per stuk zijn die diensten soms handiger dan ze ooit waren (als ik voor mezelf spreek, mijn moeder van 73 heeft er juist last van), maar het vervelende is dat het er zo verschrikkelijk veel zijn geworden. Ook daarbuiten is het leven complex: bij één van mijn werkgevers kostte het afdrukken van een velletje papier tot voor kort een inlognaam en wachtwoord, een sleutel, een pasje, drie verdiepingen met de lift, opnieuw een pasje, een printerwachtwoord en -code en 10 tot 30 minuten wachten voor het mogelijk verschijnen van het document. Het ’s avonds kunnen huren van een OV-fiets is marginaal eenvoudiger dan het verkrijgen van een hypotheek[1] en we zijn nog net niet zo ver dat we op de website van de bakker een account moeten aanmaken om daar een brood te kunnen kopen.

Mijn wetenschappelijke onderzoek is methodologisch en houdt zich bezig met het bij mensen navragen en weergeven van de inhoud van hun sociale netwerk - en het kwantificeren daarvan. Dat onderwerp is fundamenteel, dienstverlenend en tamelijk ongevoelig voor kwesties van ‘deze tijd’. Actueel is echter dat je je van de complexe communicatiemiddelen (mobiele telefoons, social media) waar veel mensen voortdurend naar kijken kunt afvragen of die hun netwerk veranderen. Onderzoek laat inderdaad wat meer bewustwording zien van 'vage kennissen’, wat je voordeel zou kunnen opleveren als je daar iets mee zou doen. Maar met behulp van anderen iets bereiken of in gang zetten vergt het aanleren van een ondernemende houding en dát verandert daar niet zozeer door. In de praktijk draait veel 'bereikbaar zijn’ alleen om 'bijblijven’ - vertellen waar je bent, wat je hebt meegemaakt en wat je zometeen gaat doen. De daarvoor benodigde technologie (apparaat, stroom, abonnement, wachtwoord) moet je bovendien niet alleen aan de gang houden, maar beperkt je in zekere zin ook. Er lijkt bijvoorbeeld geen student meer te zijn die er aan denkt dat je een werkstuk ook per post kunt opsturen. En al die informatie zelf maakt het leven ook complexer - fijn hoor: 535 vrienden die twitteren!

Al die complexiteit samen vind ik een onderschat probleem vormen - ik denk er iedere keer aan als ik het woord 'innovatie’ hoor. We lijken al het bovenstaande gewoon te vinden, maar volgens mij zoeken we ons samen rot naar al die mobieltjes, pasjes, wachtwoorden en inlognamen - om nog te zwijgen van het moeten geheimhouden ervan. Ik zou graag eens een expert horen die kan vertellen of bovenstaande ontwikkelingen samen niet minstens zoveel tijd kosten als ze verondersteld worden op te leveren.


[1] Het aanvragen van een NS-abonnement met bijbehorende inlogcode en wachtwoord, diverse e-mails en formulieren, een OV-fietsabonnement idem dito (citaat: “wij zijn niet hetzelfde bedrijf!”), opnieuw een stuk of wat e-mails voor het bevestigen van al het voorgaande, het ter plekke intoetsen van een kaartnummer, een pincode, het ontcijferen van een bos sleutels en chips, het bestuderen van ontgrendeling en werking van een automatisch hekwerksysteem - en hoe hieruit te kunnen komen inclusief de gehuurde fiets.


Bezoek voor meer informatie de website van Martin van der Gaag