Massaal zwelgen

Weten we nog wat er ongeveer twee weken geleden in Nederland gebeurde? Het vroor dat het kraakte, de rayonhoofden van de Elfstedentocht vergaderden, vrijwel alle Nederlandse media hadden hun beste verslaggevers naar het noorden gestuurd, het volk verkeerde in ondraaglijke spanning, het NOS Journaal besteedde zijn volle twintig minuten aan uitspraken van deskundigen, vraaggesprekjes met schaatsautoriteiten, veteranen en baanvegers.

In Homs werden weer tientallen opstandelingen neergeschoten, de Duitse president raakte verder verstrikt in schandalen, zijn Iraanse collega was weer boos op het Westen, de olieprijs steeg maar wij waren in verwachting van de Tocht der tochten. Voor het nieuws uit de rest van de wereld was je aangewezen op buitenlandse media. En toen opeens begon het te dooien. Einde van de ‘horrorwinter’ zoals De Telegraaf het noemde. Het leven hernam zijn gewone gang.
Maar niet voor lang. Daar werd prins Friso onder een lawine bedolven. Voor alle zekerheid: ik hoop van harte dat hij er onbeschadigd weer bovenop komt. En natuurlijk, als een prins zoiets overkomt, is dat nieuws van een ander kaliber dan wanneer een gewoon mens een ongeluk krijgt. Maar daar gingen we weer, nu naar het beroemde wintersportcentrum Lech en het intussen ook fameuze ziekenhuis in Innsbruck. Daar heeft nu een dokter misschien zijn ambtsgeheim geschonden. Nog meer kabaal. En weer was de rest van de wereld vrijwel uit de media verdwenen. Op het ogenblik dat ik dit schrijf, is deze stortvloed van geen-nieuws drie dagen aan de gang. Ik kreeg een bezorgde mail van een Belgische collega. Wat is er bij jullie in godsnaam aan de hand? Bij deze mijn antwoord.
In principe niets bijzonders. Het Nederlandse volk is het minst televisiebestendige van de westerse wereld. Dat is de diepste oorzaak. Het is voor het eerst bewezen op 26 en 27 november 1962, toen Mies Bouwman met haar programma Open het dorp geld ophaalde voor invaliden. Je moest met een bankbiljet in een lucifersdoosje naar de Rai in Amsterdam om daar je gift af te dragen. De uitzending duurde 23 uur, er traden vierhonderd artiesten op, de opbrengst was twaalf miljoen gulden en de gevolgen waren onbeschrijflijk. Verkeersopstoppingen en gevaarlijk gedrang van landgenoten, meegesleept door hun opgetogen liefdadigheid. Een dag later stierf prinses Wilhelmina. Maar goed dat dit niet een dag eerder was gebeurd, zeiden deskundigen. Anders had dit geheim moeten blijven tot na de uitzending. Ook in het pre-televisietijdperk konden de Nederlanders al in razernij raken, door het voetbal. Mijn vroegste herinneringen gaan terug tot het wereldkampioenschap 1934. Dat werd in Rome gehouden. De eindzege kon ons niet ontgaan. Daarom zongen we alvast ons triomflied: 'We gaan naar Rome, we gaan naar Rome, we nemen Vente en Bakhuys mee.’ In Milaan werden we door de Zwitsers uitgeschakeld. Voetbal is een bron van nationale zelfoverschatting gebleven. Twee jaar geleden werden we in de eindstrijd in Zuid-Afrika door Spanje verslagen, wat 'het legioen’ niet verhinderde om op het Museumplein bij elkaar te komen, de spelers te huldigen en op de vuvuzela te blazen.
Ieder volk is een verschijningsvorm van een collectief, en de mensen die daartoe horen, worden onder meer gekenmerkt door de hebbelijkheid dat ze bepaalde emoties delen. Het resultaat daarvan wordt saamhorigheid genoemd. Wie tot het collectief hoort, deelt in een gemeenschappelijk lot. Leed, triomf, woede, verontwaardiging, het maakt geen verschil. Zo is het nu eenmaal. Maar het lijkt wel alsof we in Nederland een stap verder zijn. Onder bepaalde omstandigheden wordt het delen tot zwelgen. Soms komt een kind door 'ongelukkige omstandigheden om het leven’ of sterft een jongeman door wat we sinds het einde van de vorige eeuw zinloos geweld noemen. Daarbij hoort nu ook een publieke reactie: het knuffels gooien. Om hun medeleven te betuigen leggen de mensen teddybeertjes en poppen neer op de plaats des onheils. Worden de nabestaanden daarmee getroost? Wie zal het zeggen. In ieder geval zijn de troosters tevreden. Ze hebben hun diepste medeleven betuigd. Als dat massaal gebeurt, is het tot een collectief zwelgen geworden.
Terug tot de prins. Op het eerste bericht over het ongeluk verschenen in de internetkrant NU.nl 1889 reacties waarna de redactie meldde dat de discussie gesloten was. De digitale stem des volks had gesproken. Niet met één stem van diep medeleven. Er was leedvermaak, er waren minachtende opmerkingen over die stommerd die zich buiten de piste had gewaagd, er was ook een uitbarsting van haat en verontwaardiging. Ruzies tussen de inzenders laaiden op. Dit is de nieuwste fase van onze zwelgcultuur. Ook in haat en woede kun je zwelgen zoals door dit ongeluk weer wordt bewezen. Zwelgen op alle gebieden is meer dan een perpetuum mobile. Geen beweging die zichzelf in stand houdt, maar waarvan tijdens het bewegen de behoefte, de vraatzucht toeneemt. En door de media worden wij Nederlanders op onze wenken bediend.