Masterclass: De heks is hot

De Groene publiceert deze week drie essays van deelnemers aan de masterclass van Groene-filmrecensent Gawie Keyser. Tijdens deze masterclass, die werd georganiseerd in samenwerking met Domein voor de Kunstkritiek en Eye Filmmuseum, bogen de cursisten zich over het thema New Horizons. In ‘De heks is hot’ schrijft Alix de Massiac over Suspiria. Let op: dit stuk bevat spoilers

De heks is terug — van nooit weggeweest. In de jaren zeventig riepen Italiaanse feministen de slogan ‘Beef, beef, de heksen zijn terug’ terwijl ze door de straten van Rome marcheerden. De remakes van de televisieseries Sabrina the Teenage Witch en Charmed, waarin het wel en wee van de moderne heks in een stedelijke setting centraal staat, zijn op Netflix te bekijken. Ook het scanderen zijn de heksen niet verleerd: ze staan zij aan zij met activisten van Black Lives Matter. De feministische groep WITCH (Women’s International Terrorist Conspiracy from Hell) uit de jaren zestig herleeft met in Amerika demonstraties tegen Donald Trump en in Frankrijk tegen Emmanuel Macron, inclusief punthoed. Spandoek: ‘Macron in de heksenketel!’ Eén ding is zeker: de heks is hot. En ze staat zeker niet in lichterlaaie.

Hoe anders was dat in het Europa van de Renaissance. Met dank aan de uitvinding van de drukkerij, die een cruciale rol speelde in de verspreiding van geschriften zoals De Heksenhamer uit 1487, nam de heksenjacht een vaart die tot dan toe onmogelijk had geleken. Lene Dresen-Coenders omschrijft het in Het verbond van heks en duivel (1983) als een tijd waarin de ‘toen bij het volk levende magische voorstellingen konden samenvloeien met de ideeën van de nieuwe elite, die zelf nog onvoldoende aan die voorstellingswereld was ontgroeid’. Een voorstellingswereld bezaaid met vliegende vrouwen die tijdens de sabbat de liefde met de duivel bedreven. Historici hebben veelal op het misogyne karakter van de heksenjacht gewezen: 83 procent van de terdoodstellingen waren immers vrouwen.

Vandaag de dag zijn we niet meer zo geïnteresseerd in de esoterie rondom vervoermiddelen of seksuele driften van de heks, maar des te meer in haar mythische rol als protofeminist en de bijbehorende geschiedenis van haar onderdrukking die als kanttekening langs de hedendaagse vertegenwoordigingsproblematiek wordt gelegd.

Zo schreef de Amerikaanse heks Starhawk in 1979 in haar bestseller over Wicca en spiritueel feminisme Spiral Dance: ‘Het woord heks heeft zoveel negatieve connotaties dat veel mensen zich afvragen waarom we het überhaupt gebruiken. Maar het opeisen van het woord heks is het opeisen van ons recht, als vrouwen, om krachtig te zijn.’ Daarmee staat de figuur van de heks reeds vier decennia centraal in de revival van de geschiedenis van vrouwen, een beweging die ook wel ‘herstory‘ wordt genoemd.

De Italiaanse filmregisseur Luca Guadagnino (onder meer Io sono l’amore, 2009 en Call Me by Your Name, 2017) buigt zich over de heks met zijn gelijknamige remake van de horrorfilm Suspiria van Dario Argento (1977). Hierin reist de jonge Amerikaanse Susie Bannion (Dakota Johnson) eind jaren zeventig af naar het verscheurde Berlijn om auditie te doen bij de befaamde Markos Dance Company. Bij binnenkomst weet zij de aandacht van de choreografe Madame Blanc (Tilda Swinton) op zich te vestigen en klimt rap op tot hoofddanseres. Al snel wordt duidelijk dat er iets bovennatuurlijks in het monumentale pand huist: de oudere vrouwen die het gezelschap runnen zijn heksen die de jonge danseressen gebruiken om de moeder van de coven, Helena Markos, in leven te houden. Normaliter zou dit het startschot zijn voor een hele reeks scènes waarin Susie zich aan hun invloed probeert te onttrekken, maar in plaats hiervan ondergaat ze de verschillende gebeurtenissen gedwee, een serene glimlach om de lippen. In tegenstelling tot de overige leerlingen is zij zich van kwaad bewust.

De film is het product van een schrijver (scenarist David Kajganich) en regisseur die zich volledig hebben overgegeven aan hun slechtste eigenschappen, waarvan gemakzucht en hoogmoed nog de minste zijn. De makers gaan frivool om met historische gebeurtenissen als de holocaust en de Koude Oorlog om wille van verbanden die nooit afdoende worden gelegd. Het geheel kent geen geur, smaak of kleur en is een samenraapsel van levenloze vignetten waarin de concave vrouwelijke personages als kippen zonder kop mogen ronddwalen. Zelfs het spuitende bloed kan de intense verveling niet weerhouden.

Eén scène weet mijn aandacht wél te vangen. Het is de eerste en meteen ook de laatste scène waarin Markos prominent in beeld komt. Dit is het hoogtepunt van de film: het moment waarop zij het lichaam van Susie tot zich wenst te nemen om gehuld in een spiksplinternieuwe jas van vlees de wereld een stuk slechter te maken. Ze blijkt een naakte, stokoude vrouw te zijn met een parmantig zonnebrilletje op de neus, het lichaam een slagveld van pustels. Haar schrille stemgeluid en onderuitgezakte lichaam zijn belachelijk.

Dit hebben we eerder gezien. Haar lichaam is het archetype van het meest afgrijselijke beeld dat de westerse cultuur tot nu toe heeft kunnen voortbrengen: het verlepte vrouwelijke lichaam. Van Walt Disney tot Francisco Goya, niets afschrikwekkenders dan hangende borsten en een slappe buik geplooid over steil grijs schaamhaar. Niet voor niets is de mommy make-over, een operatie waarbij simultaan de borsten en buik van de vrouw omhoog worden gehesen en ingeniet, wereldwijd een van de meest populaire ingrepen binnen de cosmetische chirurgie. Het is dan ook geen verrassing dat de actrice Penelope Cruz in een interview met het weekblad Paris Match vertelde dat journalisten sinds haar 22ste haar vragen of ze bang is om ouder te worden. Geen verrassing, omdat het nog steeds met een vergrootglas zoeken is naar filmrollen voor vrouwen die de vijftig gepasseerd zijn.

De enkele keer dat een postmenopauzale vrouw wel in beeld komt, gebeurt dat met veel antipathie. In 2016 trakteerde het zesde seizoen van de serie Game of Thrones ons op het ware gezicht van de beeldschone heks Melisandre, gespeeld door Carice van Houten. Melisandre, de verleidster die met behulp van toverspreuken haast alle mannen uit de serie tot in hun dood aan zich weet te binden, blijkt bij het afdoen van haar halsketting een triest oud besje te zijn dat zich bij het aanschouwen van haar ware gezicht van de spiegel afwendt en mistroostig onder de dekens gaat liggen. De van finesse gespeende subtekst laat niets aan de verbeelding over. Oud is lelijk, en lelijk moet uit het zicht verdwijnen. Zo illustreert Game of Thrones vijf eeuwen oud gedachtegoed. De auteurs van De Heksenhamer schrijven: ‘De vrouw is een chimaera. Maar bedenk dat dit monster wel het schone aangezicht van een leeuw heeft, maar het lijf van een stinkende geit en de staart van een giftig serpent. Dat betekent dat haar aanblik wel aantrekkelijk is, maar de aanraking besmettelijk en omgang met haar dodelijk.’

Op het moment dat een vrouw oud wordt, wordt zij de belichaming van de denkbeelden die men altijd al koesterde. Waar haar uiterlijk haar op jonge leeftijd een object van begeerte maakt, worden haar verlangens en gevoelens naarmate de jaren vorderen volledig uitgegumd, de aanwezigheid ervan net zo onacceptabel als haar lichaam. In 1518 maakte de Zwitserse kunstenaar Niklaus Manuel Deutsch een venijnige tekening waarop een vrouw leunend op één been naar ons lonkt, de hand koket in de zij gedrukt. Enkel de aftandse werkelijkheid van haar lichaam verraadt wie en wat ze is, haar seksuele verlangen op slag geridiculiseerd. ‘Een heks’, vermeldt de titel van de prent sober. Wie lelijk en oud is heeft niets te willen. In de roddeljournalistiek wordt er immers hartstochtelijk naar de collage van fysiek verval en cosmetische ingrepen gespeurd om vervolgens de persoon in kwestie belachelijk te maken. In de queeste naar de heilige graal is er een duidelijke demarcatie tussen daadwerkelijk jong zijn en de simulatie van eeuwige jeugd, en dat wordt de zoeker niet in dank afgenomen.

Ondanks het falen van zijn pompeuze remake had Guadagnino wel de vinger aan de pols wat thematiek betreft toen in het najaar van 2016 de opnamen werden gemaakt. Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan omschreef radiopresentator Rush Limbaugh Hillary Clinton toen nog als een ‘witch with a capital B’, en deelden haar tegenstanders na haar electorale nederlaag tegen Donald Trump blijmoedig het liedje Ding, Dong, the Witch Is Dead uit de film The Wizard of Oz op sociale media. Overigens viel Margaret Thatcher bij haar dood in 2013 hetzelfde lot ten deel. Maar Limbaugh en anderen hebben, in tegenstelling tot Guadagnino, niet goed opgelet. De heks sluit inmiddels naadloos aan bij een cultuur waarin vrouwen op zoek zijn naar nieuwe manieren om met de werkelijkheid om te gaan. In het tijdperk na #MeToo biedt de (soms letterlijke) hekserij vrouwen empowerment in een patriarchale omgeving, en spiritualiteit in een wereld waarin het cartesiaanse model zijn giftige vruchten heeft afgeworpen.

Starhawk is mainstream geworden en de heks blijkt een cruciale troef te zijn in de slag om historiografie. Met een geestelijke moeder is het tenslotte rechtmatiger voet bij stuk te houden. Bij demonstraties die afgelopen jaar door heel Amerika werden gehouden hielden vrouwen een citaat uit het boek The Witches of Blackbrook van de Amerikaanse new adult-schrijfster Tish Thawer omhoog: ‘Wij zijn de kleindochters van de heksen die jullie niet hebben kunnen verbranden.’ Waarmee ook trots wordt gezegd: onkruid vergaat niet.


Suspiria is nu te zien