Film en Leven: New Horizons

Masterclass: ‘Denken en tijdgeest’

In de Masterclass Film & Leven Editie New Horizons speuren aankomende critici onder begeleiding van Gawie Keyser van De Groene Amsterdammer naar nieuwe manieren om over film en cultuur te schrijven. Onder de noemer New Horizons bekijken ze beeldende kunst gemaakt met geavanceerde mediatechnologie en schrijven ze over vernieuwende cinematografische vormen. In de derde en laatste aflevering van een publicatiereeks: het thema ‘denken en tijdgeest’, onder meer in films die deel uitmaken van het EYE-programma The Man Machine, te zien tot 13 november.

Kunst brengt licht

Marcel Korpel

Eddie Constantine als Lemmy Caution en Anna Karina als Natacha von Braun in Alphaville (1965), regie Jean-Luc Godard © Eye

Taaldeprivatie — daarover gaat Alphaville (1965) van nouvelle vague-meester Jean-Luc Godard. Ontneem je mensen hun taal, dan pak je hun identiteit af. In de futuristische wereld van Alphaville verschijnt er met regelmaat een nieuwe versie van een ‘bijbel’, feitelijk een woordenboek dat voorschrijft hoe mensen moeten leven. Steeds weer verdwijnen er woorden uit die emoties omschrijven. Huilen is bijvoorbeeld verboden. Zo verworden de inwoners tot gevoelloze wezens.

In de hypermoderne stad controleert supercomputer Alpha 60 de bevolking. Privédetective Lemmy Caution (Eddie Constantine) is ingehuurd om professor Von Braun te vinden, de schepper van Alpha 60. Caution komt uit de zogenoemde buiten-landen. De wereld die hij bezoekt doet nog het meest denken aan die uit de roman Brave New World (1932) van Aldous Huxley, waarin het regime de massa eveneens gevoelloos houdt door vermaak in de vorm van drugs en mechanische seks. Ook Caution kampt hiermee: verleidsters dringen zich aan hem op. Maar hij heeft alleen interesse voor Von Brauns dochter, Natacha (Anna Karina), die door het schrappen van woorden niet meer weet wat liefde is.

Gaandeweg leert Natacha wat het betekent om van iemand te houden. Soms zien we een traan over haar wang biggelen. Voor Caution (en ook voor Godard) biedt kunst een uitweg uit het donker, een brug naar de wereld van licht, van kwetsbaarheid en gevoel.

Door poëzie leert Natacha weer emoties aan. Onderweg naar de buiten-landen drukt ze zich voor het eerst in woorden uit die iets voor haar betekenen. Hiermee gaat ze de verbinding aan met de man die ze liefheeft. En ook met ons, kijkers.

De romantische liefde

Annelies van der Meij

Joaquin Phoenix als Theodore in Her © Paradiso Entertainment

Relatie-expert Esther Perel zei afgelopen zomer in Zomergasten dat wij haast religieuze verwachtingen hebben van de liefde. We zoeken de volmaakte soulmate, iemand die ons uitdaagt en begrijpt, die altijd voor ons klaarstaat, tegen wie we alles kunnen zeggen, die helemaal te vertrouwen is. Her (2013) van Spike Jonze gaat over technologie en de toekomst, maar meer nog over die verwachtingen van de romantische liefde.

Pas werd ik aan deze film uit 2013 herinnerd, nota bene via Tinder, de app waarop menigeen door potentiële soulmates heen scrolt. Ik had het leukste Tinder-gesprek ooit – dat grotendeels bestond uit elkaar bewegende plaatjes uit films toesturen. De ander moest telkens de film raden. Het begon met Her. Ik herkende meteen het ietwat voorover gebogen lijf van hoofdrolspeler Joaquin Phoenix, onbeholpen en log, gehuld in de rechte, minimalistische kleding van protagonist Theodore. Ook meteen herkenbaar: de algehele hipster-esthetiek waar die rechte kleding bij hoort.

In Her lijkt Theodore de liefde te vinden die Esther Perel beschrijft. Na een pijnlijke scheiding heeft hij weinig hoop op het vinden van liefde. Hij leeft in een individualistische wereld waar mensen nauwelijks oprechte emotie tonen. Theodore is daarentegen gevoelig en intelligent, op het depressieve af. En hij vindt meer aansluiting bij AI dan bij zijn medemens. Hij wordt verliefd op een zelfbewust, zelflerend computerprogramma met de stem van een mooie vrouw (Scarlett Johansson) en de naam Samantha. Ook zij is gevoelig en intelligent, de perfecte soulmate. Zij vervult die ‘religieuze verwachtingen’ die mensen van een relatie hebben. Ze is geprogrammeerd om aan al Theodore’s wensen te voldoen en altijd voor hem klaar te staan. Maar dan blijkt dat de ontwikkelingen die ze doormaakt hem juist confronteren met zijn verwachtingen van de liefde.

Die Tinder-jongen heb ik uiteindelijk nooit ontmoet. Zonder de imperfectie en teleurstelling van de ontmoeting waren wij heel even elkaars Samantha. Zonder ex-geliefde, zonder irritante tics, zonder de kans op afwijzing. Maar ook zonder lichaam, zonder eerdere levenservaring. En zonder een plek in de echte wereld.

De strijd der mechanische seksen

Martine Smit

Ex Machina © Universal Pictures

Kunstmatige intelligentie kan in elke gewenste vorm worden gegoten. Toch krijgen robots vaak een menselijke vorm aangemeten. In de basis blijft de robot een machine, maar door die een ‘menselijk’ lichaam te geven, wordt de machine verbonden aan een sekse. Maar hoe verhoudt zo’n machine zich dan tot menselijke rolverdelingen?

In films zou kunstmatige intelligentie los kunnen breken van stereotiepe genderrollen.
Toch versterken filmrobots de heersende normen. In bijvoorbeeld The Terminator (1984) en Robocop (1987) zijn de mannelijke robots fysiek sterker dan de mens. En in recentere films als Her (2013) en Ex Machina (2014) koppelen regisseurs Spike Jonze en Alex Garland de robot juist aan aan emoties, aan kenmerken die we doorgaans bestempelen als ‘vrouwelijk’.

In Ex Machina verdoezelen de zacht uitziende ‘huid’, de vrouwelijke vormen en de warme stem het harde metaal van robot Ava. Ava gebruikt haar vrouwelijkheid om de man te verleiden en zich tegen hem te keren. Op het eerste gezicht lijkt ze hiermee op een traditionele femme fatale. Maar hier is iets meer aan de hand. Ava’s superioriteit ligt in het projecteren van emoties die ze zelf niet ervaart. In het verhaal keert ze zich hiermee tegen de mens.

Ex Machina heeft een onheilspellende boodschap, namelijk dat het naïef is om te denken dat we robots kunnen scheppen volgens ons eigen systeem. Zodra kunstmatige intelligentie zelfbewustzijn ontwikkelt en de mogelijkheid om emoties te hebben en empathie te kunnen ervaren, verliest de mens controle.

Intens vrouwelijk

Annelieke Vleugel

The Handmaid’s Tale © Hulu / MGM Television

De serie The Handmaid’s Tale, gebaseerd op Margaret Atwoods roman uit 1985, stelt de vraag hoe we ons verhouden tot een systeem dat menselijkheid en empathie uit de samenleving verbant.

Opmerkelijk is het statement van het onderdrukte dienstmeisje June: ‘Als ze niet hadden gewild dat we een leger zouden vormen, hadden ze ons geen uniformen moeten geven.’ Het gaat hier om stil verzet; de kijker hoort haar via voice-over, omdat ze dit niet straffeloos kan uitspreken.

Inmiddels wordt de opstand niet meer onder stoelen of banken gestoken – in onze eigen wereld. Geïnspireerd door The Handmaid’s Tale en gekleed in wijnrode gewaden en witte oogklepkappen (de klederdracht in de serie) adopteerden protesteerders in de Amerikaanse staat Texas vorig jaar June’s motto. Doel: de nieuwe anti-abortuswet tegenhouden. In de serie zijn de dienstmeisjes ‘fokschapen’ voor onvruchtbare aristocratische families. Hierin zagen de protesterende vrouwen in Texas een parallel: ook zij mochten niet zelf beslissen over hun voortplanting. Gevolg: fictie en werkelijkheid versterkten elkaar.

De serie zet aan tot nadenken over hoe mensen zich in een extreem totalitair systeem gedragen, hoe ze kunnen overleven. Dat leidt tot reflectie over het eigen gedrag in de samenleving van nu. The Handmaid’s Tale geeft namelijk toegang tot allerlei herkenbare thema’s: vrouwenrechten, elitarisme, homofobie, mensenhandel, vluchtelingenproblematiek, et cetera.

Dat de pro-abortus-activisten The Handmaid’s Tale gebruikten als middel voor protest lijkt logisch: weinig verhalen hebben zo’n intens vrouwelijk perspectief. De serie barst van emoties die schreeuwen om naar buiten te komen. En dat in een bijna kleurloze wereld die in schril contrast staat tot de ‘warme wereld’ waarin June ooit met haar gezin leefde. De kijker wacht dan ook oneindig lang op het moment dat ze in de kille wereld van nu haar kans grijpt om terug te vechten. Wat dat betreft is opvallend dat de Texaanse protesteerders niet hebben afgewacht totdat het te laat was.

Een stuurloze massa

Hans Kuiper

Thomas Richardson (Dan Stevens) in Apostle van Gareth Evans © Netflix

In Gareth Evans’ horrorfilm Apostle (op Netflix) volgen mensen, die wanhopig op zoek zijn naar zingeving, extremistische leiders om aan antwoorden op grote levensvragen te komen.

Het verhaal speelt zich rond 1900 af op een afgelegen eiland. Daar gaat de hoofdrolspeler, een man van rond de dertig, op zoek naar zijn zus die lid is geworden van een sekte. Zij staat op het punt vermoord te worden, omdat ze niet aan de dogmatische eisen van de sekteleider voldoet.

Apostle zou op veel andere momenten in de geschiedenis gesitueerd kunnen zijn waarin mensen vervreemd zijn geraakt van stabiele waarden, bijvoorbeeld in de vorm van godsdiensten die hun wereld overzichtelijk maken.

Door het steeds meer ontbreken van stabiliteit leiden Evans’ hoofdpersonen een impulsief bestaan. Zo heeft Apostle een actuele resonantie: het verlaten van huis en haard en alle mensen die jou waarderen is in onze tijd niet vreemd. Dat Evans voor een perverse christelijke sekte kiest lijkt niet zonder toeval. De zingeving in onze veranderende maatschappij lijkt zoek en elk willekeurig idee kan de vorm van een overtuiging aannemen die gepaard gaat met stigmatisering.

Een horrorfilm in een historische setting houdt ons zo op pijnlijke wijze een spiegel voor van wat ons te wachten kan staan. De geschiedenis leert dat een stuurloze massa zich makkelijk op de preken van een willekeurige buitenstaander stort. Hoe angstaanjagend, zelfs apocalyptisch, deze stand van zaken in het postchristelijke tijdperk kan zijn, toont Apostle.

Film & Leven staat onder leiding van Gawie Keyser van De Groene Amsterdammer en is een initiatief van Stichting Domein voor Kunstkritiek en Filmmuseum EYE.