Het hipsterwezen, een onbegrepen generatie en de eenzaamheid van muurbloemen

Masterclass: Film & Leven

In de Masterclass Film & Leven zoeken cursisten onder leiding van Gawie Keyser naar nieuwe manieren om over film te schrijven. Ze schrijven kritische beschouwingen over films die te zien zijn in het programma Looking for America, over de onafhankelijke Amerikaanse cinema, tot 21 december in Filmmuseum EYE. Deze week: over slackers en dorks, hipsters en clerks, over levenslessen voor een onbegrepen generatie.

Medium vv5

De uitwassen van het hipsterwezen
 door Caspar Stalenhoef

Medium maxresdefault 1

In het EYE-filmprogramma Looking for America draaien zeven films bevolkt door slackers: luie maar toch ook principiële maatschappijweigeraars. Waren deze films in de vroege jaren negentig liefdevolle portretten van een generatie die nog kon en wílde dromen van een ander Amerika, in recente slacker-films is de toon veel verontrustender.

De derde film van de onafhankelijke filmmaker Rick Alverson, The Comedy, kwam in 2012 uit, drie jaar nadat het literaire tijdschrift n+1 in New York een discussieavond organiseerde rond de vraag: ‘Wat was de hipster?’ Met zijn film doet Alverson een duit in het zakje, zij het op een ongemakkelijke manier. Hij focust op de uitwassen van het hipsterwezen: witte mid-dertigers met rijke ouders die zich nog steeds voordoen als rebellerende adolescenten. Al in de eerste scène besproeien ze elkaar in slow-motion met bier (PBR, natuurlijk), halfnaakt in hun onderbroek (American Apparel, uiteraard). Er volgen flauwe grappen over Hitler, ze halen gein uit in een kerk, en later wordt iemand met een epileptische aanval zonder ingrijpen gadegeslagen.

Ze halen het bloed onder je nagels vandaan; alles en iedereen wordt belachelijk gemaakt. Zelfs hoe de protagonist woont – op een kleine boot in de East River – is een metafoor voor de ironische afstand tot de wereld.

Door net wat oudere hipsters te tonen laat Alverson de langdurige gevolgen zien van hun ironische levenshouding. Door niets serieus te nemen hebben ze niets opgebouwd om op terug te vallen – hun ironie is een afweermechanisme. Want ook zien we de eenzame radeloosheid van de protagonist: over zijn vader in coma en zijn broer in rehab kan hij met zijn vrienden niet praten; ook dáár zal om gelachen worden. Wie hem te irritant vindt om sympathie voor op te brengen, zal misschien toch medelijden met hem krijgen.

Zo gaat het personage van de slacker met zijn tijd mee. Twintig jaar na films als Slacker (1991), Dazed and Confused (1993) en Clerks (1994) geeft Rick Alverson er een draai aan door te laten zien waarvoor David Foster Wallace waarschuwde in E Unibus Pluram (1993), zijn essay dat de basis vormde voor de beweging van de nieuwe ernst, namelijk dat ironie en spot vermakelijk en effectief kunnen zijn, maar uiteindelijk culturele vertwijfeling en stilstand veroorzaken.

Levenslessen voor een onbegrepen generatie
door Jurre Plantinga

Medium clerks 1994 4

Het leven is een zoektocht, zeker als je jong bent. Enig advies komt daarbij goed van pas. De vraag is: waar vind je dat? Thuis bij je ouders? Dat kan, maar gedwee naar ouderlijke adviezen luisteren is niet voor iedereen weggelegd. Zeker niet als je jong bent. Voor wie in de jaren tachtig en negentig opgroeide, was daar gelukkig televisie. Van Family Ties tot Growing Pains en Full House: aan familieseries met een klonterend moralistisch sausje geen gebrek. Warm en veilig, maar ook hemeltergend braaf.

Met zijn regiedebuut Clerks (1994) laat regisseur Kevin Smith zien dat het ook anders kan. In een taal die wél beklijft bij een generatie jongeren die zich niet herkent in het opgelegde ideaalbeeld. Die zich vervreemd en onbegrepen voelt. ‘You should shit or get off the pot’, wordt de hoofdpersoon toegebeten als de film langzaam naar een climax toe werkt. Dante Hicks, die op zijn vrije dag moet invallen in een supermarkt is tot dan toe vooral een monument van zelfbeklag geweest. ‘I shouldn’t even be here today!’ klinkt zijn gefrustreerde mantra.

Zoals de voornaam van de winkelbediende al doet vermoeden, is de film een verwijzing naar La divina commedia, het middeleeuwse epos waarin Dante Alighieri zich uit zijn levensimpasse weet te worstelen. Ook onze Dante heeft moeite om zijn leven richting te geven. En ook onze Dante vindt uiteindelijk zijn weg dankzij het advies van een goede vriend en met een cruciale rol voor een nooit vergeten jeugdliefde. Zo serveert Smith klassieke levenslessen aan een onbegrepen generatie. De film is daarmee weliswaar tijdsgebonden, maar de boodschap is dat niet. Wie je ook bent, wat je ook doet: je kunt alleen maar zelf de regie over je leven pakken.

Op de rafelranden
door Jenny Velthuys

Medium image1

In 1991 schreef Douglas Coupland Generation X. Hierin gaf hij gestalte aan de nieuwe jongvolwassenen, een generatie die volgens hem geen belangstelling had voor status en geld. Ineens wilde iedereen weten wat de nieuwe lichting twintigers dan wél wilde. Datzelfde jaar kwam Slacker uit. Een destijds nog jonge en onbekende Richard Linklater maakte een film die bestaat uit de aaneenschakeling van momenten uit de levens van verschillende jonge mensen. Ze passeren elkaar op een dag in Austin en de camera volgt de een en verlaat de ander. Ze voeren vooral gesprekken.

Slacker werd beroemd: eindelijk een film die liet zien hoe het leven echt was voor twintigers. Later vertelde Linklater dat hij het idee voor de film had gekregen toen hij halverwege de jaren tachtig een concert van de Californische punkband Dead Kennedys zag. Binnen korte tijd stapte hij af van het idee dat, zoals hem telkens verteld werd, zijn generatie niets te vertellen had. Linklater: ‘Mijn generatie heeft juist van alles te vertellen en ook nog eens op een compleet nieuwe manier. Ieder individu moet het op zijn eigen manier vinden op de enige plek binnen onze samenleving waar nog iets te ontdekken valt – de rafelranden. Daar speelt Slacker zich af.’

Fast forward naar 2016. Ook in de rafelranden van onze maatschappij is geen mysterie meer, er is een felle spot op gezet, juist door films als Slacker. En de slacker zelf is intussen geëvolueerd tot de hipster. Wanhopig op zoek naar eigenheid, maar ondertussen veel te ontvankelijk voor alle reclame-uitingen die op deze behoefte inspelen om dat doel nog te bereiken. De inspiratie die jonge mensen destijds uit Slacker haalden, is omgeslagen in een verplichting zonder verlossing.

Maar hoe waarachtig is die verlossing eigenlijk? Hoe bevredigend is het om uniek te zijn? Wat nu vooral opvalt aan de mensen in Slacker is hoe erg iedereen langs elkaar heen leeft. Ze komen niet ongelukkig over. En ze zijn sympathiek in hun ongekunsteldheid (iets wat onze generatie heeft verloren). Maar misschien zijn wij het belang van uniciteit sinds films als Slacker wel gaan overschatten. Misschien is het uiteindelijk zinvoller om je aan te sluiten bij iets dat ook betekenis heeft voor anderen.

Het gezin als farce
door Claire Hoogakker

Medium the squid and the whale 1

The Squid and the Whale van Noah Baumbach gaat over opgroeien in een gezin van babyboomers die hun wensen en carrières voorop stellen. De onvoorwaardelijke liefde lijkt een droom, wat de tijdgeest reflecteert. Steeds duidelijker wordt dat er meer vissen in de zee zijn en partners vervangbaar zijn met een klik op de knop. Liefde tot de dood je scheidt is een mythe. Of misschien wel een farce. Een harmonieus gezin vormen is niet genoeg, laat staan een prioriteit. Carrière zal er gemaakt worden, al gaat dat ten koste van kinderen en huwelijk. Zo wint Baumbachs tragikomedie uit 2005 alleen maar aan relevantie.

Het verhaal gaat over een gebroken gezin bestaande uit twee schrijvers die in de jaren tachtig met hun twee zoons in Brooklyn wonen. Alle ingrediënten voor de smerigst mogelijke scheiding zijn aanwezig: de moeder die een affaire begint met de tennisleraar van haar zoon, de vader die thuis seks heeft met zijn twintigjarige leerlinge. Om nog maar te zwijgen over de slaande ruzies om materiële zaken en het co-ouderschap in het bijzijn van de kinderen. Het geluk lijkt onbereikbaar. En het verbaast niet dat de puberjongens flinke schade oplopen.
 Dat uit zich in verstoorde seksualiteit, zelfdestructief gedrag en tegendraadsheid.

Zo masturbeert Frank (12) dwangmatig en smeert hij zijn sperma uit over bibliotheekboeken en schoolkluisjes. Hij stopt pinda’s in zijn neus en drinkt ‘sinds recentelijk’ bier. Alleen thuis maakt hij de whiskyfles soldaat. Zijn grote broer Walt (16) weet evenmin raad met liefde en seks, dus beledigt hij zijn nieuwe vriendinnetje maar. Ze neemt de benen; opgeruimd staat netjes.
Zodra de moeder inziet dat het gras van de tennisbaan toch niet groener is, en de vader letterlijk en figuurlijk in elkaar stort, is het kwaad al geschied. Er is geen weg meer terug; het gezin ligt aan flarden.
Dit verhaal schittert in zijn eenvoud en eerlijkheid. Baumbach slaat de spijker op z’n kop. Zijn film werkt als een waarschuwing voor de destructieve effecten van de huidige, gefragmenteerde tijdgeest.

De eenzaamheid van de muurbloem
door Rolien Sandelowsky

Medium zwigoff ghost world 2

In Ghost World (2001) laat regisseur Terry Zwigoff zien dat anders zijn en alleen zijn naast elkaar bestaan, maar dat deze twee parallelle bestaansvormen nooit helemaal in elkaar overgaan. Zwigoff zoekt de grenzen tussen eenzaamheid en vervreemding op door de levens te illustreren van Rebecca en Enid, twee alternatieve muurbloemen aan het einde van hun middelbare-schooltijd.

Zoals ‘normaal’ bestaat bij de gratie van een groep om aan te conformeren, blijken ook de excentriekelingen een gezelschap nodig te hebben. Niet alleen als antipode, maar als een fellowship, verenigd in vreemdheid. De freaks, de nerds, de dorks. Niet raar op dezelfde manier, maar in eenzelfde mate. Gesteund door een compleet vertrouwen in elkaar verzetten Rebecca en Enid zich tegen elke vorm van conventie en zoeken zij de extremen op die de kern vormen van hun afwijkende identiteit.

Als er een derde dork ten tonele verschijnt, gaat het mis. De grote levenslessen komen al vroeg voor Becky en Enid: volledige intimiteit komt alleen in een alomvattende, exclusieve vorm. Het is delen of gedeeld worden. Zodra de intimiteit terugloopt, begint identiteit te bewegen. Wie ben je in verhouding tot een ander, als de ander verandert of het gezelschap zich uitbreidt?

De extra aanwezigheid brengt eenzaamheid in het spel. En in eenzame tijden zijn alleen de gekken te vertrouwen. Als ook die wegvallen, resten er twee opties: conformeren of weggaan. Een optie dus. Met een bus, die niet hoort te rijden. Opdat mensen zodra ze aan je voeten liggen van hun voetstuk vallen en het onverwachte, onvoorspelbare altijd waardevoller is dan thuis.

The Comedy draait op 3 en 10 november; Slacker op 2 en 10 november; Dazed and Confused op 6, 12 en 30 november, en Clerks op 7 en 14 november

Seks verwoest orde
door Jeroen van Wijhe

Medium vv5

Mike Pence, christenextremist en mogelijk de nieuwe vice-president van Amerika, is geen groot voorstander van voorbehoedsmiddelen. Veel te liberaal en modern, zo vindt de running mate van Donald Trump. Waarom beschermde seks als je ook helemaal van seks kunt afzien? In het Great Again-Amerika wordt niet gescharreld. De Republikeinen gaan jongens en meisjes weer leren netjes maagd te blijven tot de huwelijksnacht.

Misschien begrijpt Pence wat veel grote schrijvers en denkers vóór hem al begrepen: seks is gevaarlijk. Euripides beschrijft hoe een groep wellustige Bacchanten de harmonie in Thebe verwoest; Nietzsche ziet de roes als destructieve tegenhanger van de ratio; Frank Wedekind ondermijnt de beklemmende burgerlijkheid van het fin de siècle door in Voorjaarsontwaken (1890) een groep tieners hun seksualiteit te laten ontdekken.

Seks verwoest orde. Zo ook in Sofia Coppola’s The Virgin Suicides, waarin vijf in isolatie levende zusjes voor het eerst in aanraking komen met het andere geslacht, en tot zelfmoord worden gedreven. Stilistisch is de film een ansichtkaart van de Amerikaanse Droom, vol met warme beelden van een middenklassebuurt en meisjes met bebloemde jurkjes. De meisjes – Therese, Mary, Bonnie, Lux en Cecilia – worden streng opgevoed door hun christelijke ouders. Ze komen het huis bijna niet uit. De meisjes verlangen allemaal naar een nieuwe, vrije wereld buiten de muren van hun kamers maar weten dat ze die nooit zullen bereiken. Ze sluiten een pact en maken een eind aan hun leven.

Het ouderlijk huis in The Virgin Suicides is vergelijkbaar met symbolen van orde in het Amerika van nu. De Amerikaanse Droom, het nucleaire gezin, de Republikeinse Partij, religie en familie als fundament – deze dingen vertellen Amerikanen hoe in veiligheid en geborgenheid te leven. Tegelijkertijd houden ze álles wat onbekend en onstuimig is op afstand. Vluchtelingen, Mexicanen, seks. In de Republikeinse utopie is er geen plaats voor ‘wanorde’, voor de mogelijkheid van gevaar, zodat vice-presidentskandidaat Pence lang wakker zal liggen van een film als The Virgin Suicides.

The Virgin Suicides is te zien op 24 oktober


De Masterclass Film & Leven is een initiatief van het Domein voor Kunstkritiek in samenwerking met Filmmuseum EYE en wordt aangeboden door Gawie Keyser, criticus van De Groene Amsterdammer. De komende tijd bloggen de cursisten wekelijks op Het Groene LAB.