Maximaal Gehavend

Multatuli, Gijsbert van Es (hertaling), Max Havelaar. Of de koffieveilingen van de Nederlandse Handelmaatschappij. € 10,-

Max Havelaar is mijn mooiste boek uit de Nederlandse literatuur. Sinds 1950 heb ik het meer dan tien keer in zijn geheel gelezen. Het is een mooi verhaal, maar natuurlijk wel een verouderd verhaal. Het speelt in het Indië van vóór het jaar 1860. Wat het boek nog steeds uiterst leesbaar maakt is zijn krankzinnige opzet en zijn heerlijke stijl.
Lees het, en u zult me gelijk geven. Er bestaan talloze drukken van, culminerend in de schitterende tweedelige uitgave in 1992 van het Huygens-instituut. Het eerste deel bevat Multatuli’s tekst in minder dan driehonderd bladzijden. Het tweede deel, dat alle informatie over het boek verschaft, beslaat zeshonderd bladzijden.
Nu is er een hertaling van Max Havelaar verschenen. Niet voor scholen, maar voor iedereen. Niet alleen in de nu heersende spelling (Multatuli heeft zijn eigen spelling, waarby hy fyntjes de lange ij op zyn wyze wyze schryft), maar ook met vervanging van ouderwets geworden woorden door de nu gebruikelijke. Dat leek me heel nuttig en ik ging nieuwsgierig die hertaling lezen.
Verder dan de eerste bladzijden ben ik niet gekomen. Een recensent heeft natuurlijk de plicht om het boek dat hij moet bespreken in zijn geheel te lezen. Maar aan het eerste hoofdstuk was ik al drie dagen kwijt. Ik leefde in de illusie dat ik de tekst van Max Havelaar bijna uit mijn hoofd kende. Wanneer ik in Amerika of Frankrijk met studenten een Engelse of Franse vertaling las, dacht ik steeds dat ik de Nederlandse oertekst letterlijk in mijn hersenpan had. Dat blijkt nu totaal niet waar te zijn.
Ik geef een paar voorbeelden uit de eerste bladzij van de hertaling. Op die eerste bladzijde lees je bovenaan:

EERSTE HOOFDSTUK
Amsterdam, omstreeks 1860. Batavus Droogstoppel, een handelaar in koffie, kondigt aan een boek te schrijven. Droogstoppel moppert en klaagt. Hij zegt van de waarheid en niets dan de waarheid te houden. Daarover zeurt hij maar door (en maakt zichzelf belachelijk).
Die tekst is natuurlijk niet van 1860, maar van 2010. De inhoud ervan kan best waar zijn, maar dat moet de lezer vooral niet te horen krijgen vóórdat hij dat eerste hoofdstuk, een van de grappigste in het hele boek, heeft gelezen. Je moet de lezer niet waarschuwen.
Droogstoppels tweede zin in dat hoofdstuk begint met: ‘Het is mijn gewoonte niet, romans te schrijven…’ De hertaler verandert dat in: 'Het is niet mijn gewoonte romans te schrijven…’ Waarom liet hij dat woordje niet niet gewoon achter mijn gewoonte staan?
Even verder schreef Droogstoppel dat hij het onbeschaamd vindt als een schrijver 'u iets op de mouw durft spelden, dat nooit gebeurd is, en meestal niet gebeuren kan’. In de hertaling eindigt deze idiote zin met: 'dat nooit is gebeurd, en meestal niet kan gebeuren’. Wie de zin van Droogstoppel voorleest zal de woordjes is en kan waarschijnlijk benadrukken, maar wie de hertaling hardop leest doet dat niet.
Is de Nederlandse syntaxis in de laatste 150 jaar veranderd? Ja, maar in dit geval is Multatuli’s woordenvolgorde totaal mogelijk gebleven en ik zie geen enkele reden waarom de woordjes niet en kan verschoven moesten worden.
Het is te vermoeiend om twee versies proza tegelijk te lezen, en ik vind de oude versie uitstekend leesbaar. Als er constructies gebruikt worden die we tegenwoordig niet meer begrijpen, dan moet een hertaler een zin veranderen. Ik ben daar geen goed voorbeeld van tegengekomen.
Natuurlijk zijn er woorden die na anderhalve eeuw niet meer gebruikt worden of een andere betekenis gekregen hebben. Dat was voor mij het voordeel om een Duitse of Russische vertaling van Max Havelaar te lezen.
De tekst van Max Havelaar telt meer dan honderdduizend woorden. Daarvan is in deze hertaling meer dan een kwart weggelaten. Ik vind dat jammer. Een boek mag best dik zijn, als je maar op elke bladzijde kunt genieten. En dat doe je bij Douwes Dekker, die zich als schrijver van dit boek Multatuli noemde en die zich in dat eerste hoofdstuk Droogstoppel noemde.
Ik deed wat ik als recensent niet hoor te doen: ik hield op met het lezen van deze hertaling. Als je de oorspronkelijke en de hertaalde versies naast elkaar legt, dan gaat je voorkeur zo krachtig uit naar de oude versie dat je na een kwartier de nieuwe ongelezen laat.
Mensen die de Nederlandse taal niet kennen, hebben het voordeel dat ze elke zin uit de in hun taal vertaalde Max Havelaar kunnen begrijpen. Maar Nederlanders hebben het voordeel dat ze van de mooiste, misschien hier en daar moeilijke, versie kunnen genieten. De bijbel mag elke eeuw een nieuwe vertaling krijgen, maar in Max Havelaar mogen alleen kleine correcties of nootjes aangebracht worden.

Multatuli
Max Havelaar of de kofFIeveilingen van de Nederlandsche Handelmaatschappij
Hertaald en bewerkt door Gijsbert van Es, NRC Boeken, € 10,-