Mediawerkelijkheid

Özcan Akyol © Foto NTR

Dinsdag start de reeks Eus in Medialand. Fidan Ekiz presenteert vrijdags De nieuwe maan. Volgende maand begint een nieuwe reeks Ersin in Wonderland. Sinan Can is regelmatig te zien in nieuwe programma’s en herhalingen. Elvan Akyildiz is bewoonster van Sesamstraat. Dus je kunt, vanuit het adagium ‘koop Nederlandse waar, dan helpen wij elkaar’, gerust stellen dat delen van de publieke omroep in Turkse handen zijn gevallen. Al zal Denk dat bestrijden om de curieuze reden dat Kiris, Akyol, Ekiz en Can volgens hen geen Echte Turken zijn, want geassimileerd en verkaasd (Armeniërs-vriendelijk en Erdogan-vijandig, maar dat laatste zeggen ze dan weer niet hardop). En Denk (de Echte Turken en een verdwaalde Marokkaan) wordt, zeggen ze, juist geboycot door de NPO. Immers, alle partijen mochten een gasthoofdredacteur voor WNL’s Goedemorgen Nederland leveren, maar Tunahan Kuzu was alleen welkom als gast. Een strafmaatregel ter verdediging van de persvrijheid, die WNL zou sieren omdat Denk inderdaad bedenkelijke opvattingen ventileert, ware het niet dat datzelfde WNL wel Baudet als gastredacteur aanstelt. De man die Gerrit Hiemstra wilde laten ontslaan vanwege kritiek op Baudets hoogstpersoonlijke klimaatwetenschappelijke analyses (zoals Nadia Ezzeroili in de Volkskrant in herinnering bracht). En dat noemt zich Forum voor DEMOCRATIE.

Zowel het niveau van het politieke debat als het democratisch gehalte van volksvertegenwoordigers is behoorlijk aan het verzakken, misschien wel door de toenemende droogte, die Baudet trumpiaans ontkent. De dag nadat Tunahan dus wel als gast bij WNL zijn gal had mogen spuwen mocht Thierry de agenda van Goedemorgen bepalen. Om triomfantelijk te tamboereren op het feit dat Nederlanders klimaatverandering beduidend minder als een probleem zien nu blijkt dat tegenmaatregelen poen kosten. Terwijl dat toch werkelijk niets zegt over de ernst van het probleem maar alles over kortzichtigheid en materialisme die uitgerekend ten grondslag aan het probleem liggen – je zou van een jurist, historicus en zelfbenoemd topintellectueel meer logisch besef verwachten.

Dus: de Openbaringen van Johannes dreigen werkelijkheid te worden, maar omdat tegenmaatregelen geld kosten gunnen we de zondvloed aan wie na ons komt. Wat eigenlijk weer wel een soort logica is – maar dan van de perfide soort. Ach, klimaatverandering is zo oud als het klimaat zelf, menselijk ingrijpen heeft er nauwelijks invloed op, in de VS was het recent akelig koud, het zal zo een vaart niet lopen en die Johannes/Gerrit zijn linkse, groene fantasten en bangmakers. Zo moet je dat zien.

Terug naar het begin: beheerde ik een fake-news-site, dan zou ik de kop “Turken nemen NPO over” grijnzend plaatsen. Laat die losers van fact-checkers maar met hun schoolmeesterachtige tegenargumenten komen: mijn publiek komt niet op hun sites en leest, hoort en ziet de ontkrachting in kranten en op NPO-radio en -tv niet en is überhaupt niet in feiten geïnteresseerd. Het zijn deze tendensen die onder veel meer aan de orde komen in Eus in medialand. En dat ‘veel’ is niet met een korrel zout te nemen: Eus springt van hot naar haar onder de noemer ‘ik verlaat de Hilversumse bubbel en onderzoek waarom zo weinig mensen zichzelf terugzien in de mainstream media’. In drie afleveringen van elk 35 minuten bezoekt hij maar liefst zeventien locaties waar individuen en groepen hem over een fiks aantal thema’s te woord staan.

Hij begint in Terneuzen waar Zeeuws-Vlamingen vaststellen dat heel Nederland doodgegooid werd met informatie over de Amsterdamse Noord-Zuidlijn, maar dat bij hen drie grote sluizen aangelegd worden, van groot belang voor de vaderlandse verbinding met België en Frankrijk, waar geen mens buiten de regio iets van weet. Sterker: Zeeuws-Vlaanderen staat niet eens op de weerkaart. (Zonder af te doen aan hun gelijk, geestig is dan wel dat in het ‘volkscafé’ geen Zeeuws is te horen, maar dat er zowaar een Mokumse zanger live optreedt: ‘Bloet, sweet en trane.’ Lijkt me zelfgekozen cultuurimperialisme.) En hij eindigt bij Maarten Schenk, een Vlaamse fact-checker die van bestrijden van nepnieuws door middel van het afstruinen van sociale media en het analyseren van talloze schriftelijke en beeldbronnen zijn beroep heeft gemaakt.

Hij geeft het voorbeeld van een site die beweert dat er al een (nog niet bestaand) Europees leger is ingezet tegen de gele hesjes. Bewijs: Franse pantserwagen met Europees vlaggetje. Hij toont aan dat het beeld uit een totaal andere context komt. En hij verklaart waardoor juist in Macedonië zoveel van die leugensites bloeien: een relatief jonge bevolking met redelijke kennis van Engels en bar lage inkomens. Eus sluit zijn reeks af met de vaststelling dat fake news dus niet alleen uit ideologische motieven wordt geproduceerd maar dat het gewoon business is. Voor die Macedoniërs, maar ook voor zijn Vlaamse gastheer. Wat ik een ongelukkige uitsmijter vind, want die Balkanjongeren liegen inderdaad voor geld, terwijl Schenk uit zorg daarover waarheidsvinding is gaan doen, wat hem uiteindelijk tot professional maakte. Wees er blij mee, zou ik zeggen.

Het geheel heeft iets rommeligs, soms enigszins willekeurigs, en het haalt niet bij zijn prachtige Turkije-portret aan de hand van zijn familieleden (De neven van Eus). Maar toch – ook hier weer toont hij zich heel geschikt voor een onderzoek-rol, omdat hij sociaal vaardig is (zijn tv-bekendheid helpt hem ook bij de toegang die hij krijgt en de openheid die hij ontmoet), nieuwsgierig en altijd zichzelf, zonder allures of te veel vooringenomenheid.

In Terneuzen ging het om geografische afstand die tot informatietekort leidt omdat de Randstad niet in de regio is of zou zijn geïnteresseerd. In de Friese Zwarte Piet-affaire, die daar meteen op volgt, speelt die ook mee, maar komt er een cultuuroorlog bovenop met juridische consequenties: ‘Wij hebben onze eigen wetten’, zegt Seye Herke Brinkman, een Friese strijder in kostuum na de veroordeling van Jenny Douwes, die curieus genoeg tot een soort feestje leidt onder haar aanhangers. Een totaal andere cultuuroorlog wordt zichtbaar op een Piratenfestival in Twente, bezocht door liefhebbers van wat ik maar ‘muziek van het volk’ noem, waarin de klanken, rijmen en betekenissen extreem toegankelijk en overzichtelijk zijn en de polonaise lokt. Hilversum draait dat niet meer, begrijp ik. Maar succesvolle Volendammers (geen Randstad maar zeker ook geen periferie) schrijven teksten en muziek voor Oost-Nederlandse zangers en produceren hun platen (Jan Keizer van BZN, Jan Smit van Jan Smit), want zonder westerse kruiwagen ben je kennelijk toch nergens in Saksen.

Het belang van regionale pers wordt behandeld via dagblad Tubantia dat landelijke politieke items het liefst illustreert aan de hand van plaatselijke voorbeelden. Wat me wijs lijkt. Een school die hier moet sluiten is voor onze lezers belangrijker dan een in Amsterdam gepakte terrorist, zegt een redacteur. Iets om over na te denken.

Lastig blijkt dan weer wel dat als in een Russische matroesjka een identiek probleem op kleinere schaal opduikt: zoals Twente wordt achtergesteld bij de Randstad, zo blijkt Almelo de pineut vergeleken bij Enschede, want daar zit de redactie van die krant. Het is dus kennelijk niet goed of het deugt niet, want het NOS Journaal is al jaren beduidend regionaler geworden: als de Derde Wereldoorlog uitbreekt zullen ze daarmee wel openen, maar zes van de zeven keer is de opening Hollands en niet Europees of mondiaal. Het totaal aantal Nederlandse items is bovendien sterk toegenomen. Zo bezien is het NOS Journaal van mondiaal regionaal geworden, al wordt dat in Nijverdal en Losser, begrijpelijk, anders ervaren.

In de tweede aflevering zien we hoe de oerconservatieve voetbalwereld juist progressief is bij het inzetten van sociale media, PSV voorop, en dat sportfotografie, in tijden van camera’s voor iedereen, totaal van karakter en snelheid is veranderd. Waarna we belanden (hou je vast en sla een kruisje) bij peuter-influencers. Quenisha van twee ‘zit heel goed in haar likes’, zegt de mevrouw van Kidz Management en mama verwacht dat de kleine, met die dertigduizend likes per foto, al voor haar tiende een miljoen verdiend zal hebben aan merchandising. Dan zijn er nog de YouTubers die binnenlopen – we volgen er een. Waarna we overspringen naar een meer ideologisch item: Guilly Koster, ooit zelf ‘Gekozen Surinamer’ bij de Publieke Omroep, verwijt Eus min of meer dat hij de ‘Gekozen Turk’ is. Witte redacteuren zoeken iemand die gans een bevolkingsgroep moet representeren en ‘als ze één Prem hebben, hebben ze genoeg’. De ‘gekozenen’ laten zich misbruiken. En nemen de plaats in van echte deskundigen: ‘Wanneer heb jij voor het laatst een zwarte man gezien die vanwege waterproblematiek of het Midden-Oosten werd geraadpleegd?’

Eus denkt zelf dat hij op zijn verdiensten is uitgekozen en niet vanwege zijn afkomst – van allebei zal wel iets kloppen, denk ik. Maar daarna gaat hij spitsroeden lopen bij jonge Turkse intellectuelen die zeggen dat hij gezien wordt als vertegenwoordiger van de Turkse gemeenschap, maar dat helemaal niet is. En dat hij daarom niet moet meepraten over integratievraagstukken: ‘Je moet daar gewoon niet willen zitten – ik kan een lijst geven van medici, historici, journalisten die nooit aan het woord komen.’ ‘En waarom worden wij altijd aangesproken op Erdogan? We zitten drieduizend kilometer verderop.’ Epiloog van Eus: ik zie mezelf als Nederlands schrijver die over van alles schrijft; ik vertegenwoordig geen groep, die trouwens ook niet homogeen genoeg is.

In de laatste aflevering komen ufo-spotters aan het woord en een voormalig hoogleraar van de TU Delft. Die toont in lezingen en publicaties aan dat de Twin Towers nooit door die vliegtuigen alleen hadden kunnen instorten: het waren gecontroleerde explosies. Zijn publiek is verbluft als hij de instorttijd van de torens noemt: respectievelijk 11 en 9 seconden: 9/11. Nee, dat kan geen toeval zijn. Maar in de Hilversumse en mondiale mediabubbel willen wij dat niet zien.

Als tegenwicht bezoekt Eus de Leidse Universiteit waar in de opleiding journalistiek en nieuwe media fact-checking belangrijk onderdeel van het curriculum is. En bezoeken we een middelbare school waar een geschiedenisdocente interessante lessen heeft ontwikkeld over de betrouwbaarheid van bronnen. Altijd al een kernvraag voor historici, maar nu ook toegepast op de mediawerkelijkheid van scholieren. Op de stelling ‘Het Journaal is onpartijdig’ gaan veel meer handen met een rood (nee) dan met een groen (ja) papier de lucht in. Het siert hun kritische geest en tegelijk voelt het ongemakkelijk omdat Trump op al zijn meetings ook met dat rode papier wappert, uitgerekend tegen alle kwaliteitsmedia die aan waarheidsvinding doen.

En om het Journaal tot fake news te bestempelen, dat gaat ver.


Eus in Medialand, NTR, dinsdags 12, 19 en 26 maart, NPO 2, 21.05 uur