Meester van het detail

Als de drempel van de volgende eeuw eenmaal gepasseerd is, zullen bepaalde muziekstromingen definitief tot de geschiedenis behoren. Bijvoorbeeld de minimal music. De minimal music ontstond begin jaren zestig in New York als reactie op het hypercerebrale componeren dat op de Amerikaanse muziekfaculteiten hoogtij vierde. Tegenover het complexe serialisme plaatsten deze New Yorkse avant-gardisten het minimalisme als statement: een paar noten en een enkele harmonie die tot in den treure herhaald werden - sessies van vijf à zes uur waren geen uitzondering. Een van de boegbeelden van de minimal music was de in 1987 overleden Morton Feldman, wiens muziek echter zo intelligent is dat zij de gimmick verre overstijgt. Dat verklaart ook dat Feldman zijn principes tot in de jaren tachtig, toen het minimalisme allang een zachte dood gestorven was, trouw kon blijven.

Neem het werk For Philip Guston dat hij in 1984 componeerde. Het is minimaal in de letterlijke zin: op basis van vier noten die in de allereerste maten geëxposeerd worden, ontwikkelt hij een compositie die precies vier uur, acht minuten en 23 seconden duurt. Maar het is niet minimaal in de betekenis zoals die doorgaans gebruikt wordt, namelijk dat een muzikaal patroon op de automatische piloot wordt gezet. Bij Feldman doen zich in elke maat veranderingen voor: ritmische onregelmatigheden, motivische afwijkingen en stemmen die steeds anders in elkaar grijpen. In wezen is Feldman een meester in het detail.
The New York School waar Feldman met kunstenaars als John Cage en Merce Cunningham toe behoorde, telde vooral veel beeldend kunstenaars (Willem de Kooning, Robert Rauschenberg en Philip Guston). Onder de noemer van het abstract expressionisme probeerden zij een nieuwe esthetiek te formuleren en forceren, hoe vaag die ook was (‘Kunst is wat kunstenaars maken’).
Voor Feldman was het nauwe contact met de schilderkunst van artistiek levensbelang. Net zoals hij zich bij veel composities heeft laten inspireren door het minutieuze weefsel van oosterse tapijten, was de textuur van moderne schilderijen een bron van inspiratie. Het werk van Guston trof hem vanaf de allereerste kennismaking. De nauwgezette streken, de verf, de lagen en het kleurgebruik vertaalde hij naar muziek. Hij vergeleek de textuur van zijn muziek zelfs graag met canvas.
Het beluisteren van For Philip Guston is een ervaring, niet in de laatste plaats vanwege de lengte. Na verloop van tijd, zeg een half uur, stroomt het hoofd langzaam leeg als een schoolbord dat schoongewist wordt. Het is alsof de tijd tot stilstand komt. Door de stilte en leegte die zo ontstaan krijgen die spaarzame noten die wel klinken opeens een enorme zeggingskracht.
Zoals je met een vergrootglas een verfstreek of een weefpatroon kunt bekijken is het alsof Feldman een muzikaal motief zozeer uitvergroot dat de context verloren raakt. De klanken buitelen langzaam rond en gaan een eigen leven leiden. Na anderhalf uur voelt de muziek vertrouwd als een afgedragen trui die te lekker zit om weg te gooien.
Toch een daad om zo'n extreem stuk op cd uit te brengen.

  • Varèse-fans opgelet! Het Concertgebouworkest onder leiding van Chailly speelt maandag 24 augustus een Varèse-programma met twee wereldpremières: 'Un grand sommeil noir’ en 'Tuning Up’.