Film

MEESTERLIJK TWEELUIK

FILM Flags of Our Fathers en Letters from Iwo Jima

De leugen van oorlogvoering is het thema dat Flags of Our Fathers en Letters from Iwo Jima, Clint Eastwoods meesterlijke tweeluik over de slag om Mount Suribachi, bindt. In het geval van Flags: oorlog als showbizz, waarbij drie mariniers die zogenaamd de vlag op Suribachi hadden gehesen (maar niet echt) pionnen zijn in de handen van politieke, ideologische en industriële krachten die er alles aan gelegen is de mythe van sterven voor je land te perpetueren. In het geval van Iwo Jima: oorlog als een logisch gevolg van de doctrine van eergevoel, burgerplicht en patriottisme. Nu Eastwood: oorlog is géén van deze dingen; oorlog is een realiteit, door en door tragisch en vulgair, waarin de soldaat niet vecht voor ideologie of politiek of landsbelang, maar puur voor zichzelf en zijn makker naast hem.

Als oorlog een corrupte én corrumperende menselijke daad is, wat dan te denken van de slotbeelden van Flags? Na de strijd rent een groepje soldaten over het zwarte zand van Iwo Jima de zee in, uitbundig als tieners. Ze trekken hun uniform uit en ze springen rond in de golven. Dat is een daad van loutering, zeker, maar leidt het zuiveren ook tot onschuld?

Die vraag wordt beantwoord in Letters from Iwo Jima, de betere van de twee films en misschien wel het grote meesterwerk in Eastwoods oeuvre als regisseur. Het is een complexe, gevoelvolle film, prachtig, in sombere, bijna zwart-wit-tinten gefotografeerd en geheel in het Japans gedraaid. Het verhaal, verteld vanuit het perspectief van generaal Tadamichi Kuribayashi (Ken Wanatabe) en soldaten als Saigo (Kazunari Ninomiya), een bakker en kersverse vader, draait om de voorbereidingen, oorlogshandelingen en afloop van de strijd om Suribachi en dus ook Iwo Jima. De grote kracht van het werk is dat Eastwood er volledig in slaagt in de huid van de Japanse militairen te kruipen. Het is bijvoorbeeld verbijsterend om te zien hoe ver hij gaat in het uitbeelden van de Amerikaanse mariniers als beesten. Twee Japanse soldaten die zich overgeven worden standrechtelijk geëxecuteerd door twee jonge Amerikanen die ‘geen zin’ hebben op hen te passen. Deze scène blijft je lang bij, juist met de actualiteit rond Guantánamo Bay en Abu Ghraib in het achterhoofd.

Door Eastwoods subversieve benadering rijst de vraag wat er in het hoofd van de Amerikaanse beulen omgaat. Eastwood zoekt het antwoord in de leugen van oorlogvoering: je moordt omdat je denkt dat er een hoger doel is (vrijheid, bevrijding). En de Japanners: die beroven zich in Letters from Iwo Jima van het leven omdat ze denken dat dat een patriottistische, eervolle heldendaad is. Dat is de illusie, in beide gevallen – dat is de leugen.

Eastwoods statement doet denken aan een andere Amerikaan die niet alleen zelf in de Tweede Wereldoorlog in Europa heeft gevochten, maar die ook een oorlogsfilm heeft gemaakt waar Flags en Iwo Jima inhoudelijk bij aansluiten. Die film is The Big Red One uit 1980 en de regisseur is Samuel Fuller. Zijn film valt te beschouwen als een voorloper van Eastwoods films (en van Steven Spielbergs Saving Private Ryan). Ook in The Big Red One is oorlog een onstuitbare kracht, een realiteit waarin gewone mannen gevangen zijn, waarin iedereen zowel slachtoffer als dader is. Samuel Fuller schrijft in zijn autobiografie A Third Face: My Tale of Writing, Fighting and Filmmaking (2002): ‘Oorlog draait niet om emotie, maar om de afwezigheid van emotie.’ Dat is het, juist op Iwo Jima, in de tunnels van Suribachi en op het strand, het zwarte strand waar onschuld ver te zoeken is.

Letters from Iwo Jima, te zien vanaf 15 februari, Flags of Our Fathers, nog in enkele bioscopen te zien