Meiden, arm in arm televisie

‘De Bijlmer is eindelijk volwassen geworden’ stond op het strooibiljet in tramlijn 3. Hoezo? Beter openbaar vervoer? Voltooide integratie? Gezien de ondertitel was allebei mogelijk: ‘Afstanden verdwijnen in Nieuw Gerenstein.’ Het betrof een aanbod van huurwoningen vanaf duizend gulden. Met wervend bedoelde en verbluffende foto: drie kinderen op een klimtoestel - wit, blond en wit. Als dat al dom was van aanbieders ‘SFB Vastgoed’ en ‘Boer Hartog Hooft’ dan toch, in dit tijdsgewricht, onvergeeflijke domheid. Maar daarin valt nauwelijks te geloven: klinkklaar racisme ligt meer voor de hand. En ik dacht aan de tranen die vloeien in de slotaflevering van NPS’ Girls, girls, girls. Dat programma van ‘TV Dits’ laat twaalf jonge, getalenteerde vrouwen van velerlei herkomst aan het woord over carrière, cultuur, identiteit, dromen, voetangels.

Per aflevering een hoofdpersoon: ze vertelt haar biografie bij beelden van huiselijk en werkzaam leven, doorsneden met flarden van hun gezamenlijk verblijf in een idyllisch buiten - begunstigd door broeikaszomerweer. Felderhofs villa naar Holland verplaatst, met ‘dolce far niente’, zang, dans, bespiegeling, debat. Maar eindeloos weerbarstiger en, uiteindelijk, pijnlijker dan Riks pastelprogramma. Het doet denken aan een speelfilm waarin de idylle (hier samengebald in het repeterende beeld waarin de meiden, arm in arm, in brede rij trots lachend op de camera af lopen) versplintert. Resten tranen en een kater. Deels door de tegenstelling zwart-wit; maar gecompliceerder doordat standpunten vaak niet louter langs etnische lijnen lopen maar ook product zijn van andere factoren, variërend van maatschappijbeeld tot 'karakter’; en doordat ze op beslissende momenten ondergeschikt worden aan gevoelens en gevoeligheden. Trots lijkt me de grondtoon in de reeks; trouwens, in alles dat van doen heeft met emancipatie. Trots op kleur, afkomst, cultuur, ouders, eigen prestaties. Trots als reactie op bestaande en vermeende minachting van de dominante cultuur voor de jouwe. En vaak ook als reactie op eigen vroegere schaamte daarvoor. Ik denk het te kennen: arbeiderskind met hoge cijfers (trots), de andere wereld van het gymnasium (gêne voor thuis) en uiteindelijk gêne over de gêne: trots op afkomst en daar tegelijk niet meer bij horend. In die trots schuilt bovendien onzekerheid, terecht en onterecht wantrouwen jegens wie 'vanzelfsprekend’ kwam waar jij 'nieuw’ bent en soms een zweem van jaloezie. Maar de Hollandse die in Girls haar overgang van dorp naar stad inbrengt om te tonen dat ze de 'gemengde gevoelens’ van de anderen begrijpt en voelt, wordt afgestraft: hoe waagt ze het te vergelijken? Zo wordt ze tot 'wit’ verklaard en buitengesloten. Althans, door sommigen. Begrijpelijk misschien, maar weinig optimistisch stemmend over haalbaarheid van het multicultureel ideaal. Als iemand daarnaar streeft, dan juist deze onderwijzeres aan een veelkleurige school. Trots is een tweesnijdend zwaard: vereiste voor gevoel van eigenwaarde en ontplooiing - maar een teveel leidt tot onredelijkheid en onverdraagzaamheid - die van CP '86, Grijze Wolf, Farrakhan. Geen van de vrouwen zit bij benadering in die hoek, wat hun verwijdering alleen maar pijnlijker maakt. En steeds de paradox: 'jullie’ (uit de mond van Hollanders) wordt taboe verklaard als getuigend van hokjesgeest, terwijl we toch allen unieke individuen zijn; maar wie die term het felst aanvalt, zal zich in het vuur van de strijd erop beroepen dat 'jullie ons toch niet begrijpen’. Girls, girls, girls is trouwens een prachtige reeks, mede door de weerbarstigheid. Reeks individuele portretten, document over emancipatie en debat ineen. Ik mag me, wit en al, soms onbehaaglijk voelen bij de kritiek op Nederlanders en hun cultuur. En ik mag gebruikte redeneringen soms ondeugdelijk vinden - dat foldertje uit lijn 3 is zó kwetsend, zó een slag in het gezicht dat ik de 'Turkse’ tranen uit Girls en de 'black pride’ van de Surinaamse mannen die Guilly Koster rond de tafel had in 'Chocolate City’ (aflevering van Massiv) maar al te goed begrijp. Helaas komt trots zelden alleen: zijn metgezel heet minachting. + Hallo hier aarde. Tweeluikjes van Arjan Ederveen. Eerst een mini-tragedie, samen met een acteur. Dan dagsluiting door een kruising van Carmiggelt, I.A. Diepenhorst en Reve - maar onvervreemdbaar Ederveen. Minder volmaakt dan 30 Minuten, maar fascinerend. VPRO, zondag, 22.51 en 23.58 uur, Nederland 3.