Meisjesstijlen de armoedige romantiek van het tienermoederschap

Dit interview is een bewerking van het gesprek zoals dat afgelopen maandag door de VPRO werd uitgezonden in de serie In mijn vaders huis.
Angela McRobbie en Ann Phoenix deden beiden onderzoek naar alleenstaand tienermoederschap. Waarom is bijna de helft van deze jonge moeders zwart? Getuigt het van vrouwelijke autonomie of is hetvooral een armoedeval? Een dubbelinterview over morele paniek, romantiek en de kip-of-eikwestie rond armoede en tienermoeders. ‘Omdat ze arm zijn, hebben ze geen ander amusement dan seks met hun vriendjes, met als gevolg moederschap.’

Al geruime tijd woedt er in Amerikaanse en Britse media een felle discussie over een nieuw verschijnsel: het toenemende aantal tienermoeders. Volgens feministische auteurs gaat het om een rechtse morele paniek: de meisjes ondermijnen het gezinsideaal. De conservatieve schrijfsters beweren daarentegen dat de meisjes zwanger raken uit opportunistische redenen: als moeder kunnen ze een hogere uitkering krijgen en een hogere plaats op de lijst van woningzoekenden.
Tienermoederschap is zo langzamerhand de metaforische inzet geworden voor een groot aantal discussies: over het probleem van het zwarte gezin (aangezien veel tienermoeders een zwarte afkomst hebben), over het idee van vrouwelijke autonomie (het feministische uitgangspunt blijkt onverwachte gevolgen te hebben), over de gedachten rond romantiek, de rol van de man, de structurele werkloosheid en armoede in het algemeen.
Ann Phoenix, geboren op het Caribische eiland St.Vincent en thans verbonden aan de University of London, deed een grootschalig onderzoek naar alleenstaande jonge moeders. Zij kwam tot de conclusie dat de meisjes weliswaar arm zijn, maar zeker niet te jong of ongelukkig. Angela McRobbie, geboren in Glasgow, Schotland, en docent culturele studies aan de de Thames Valley University te Londen, deed een kleinschaliger onderzoek en kwam tot het tegenovergestelde: de meisjes zijn te jong en absoluut ongelukkig.
Het zwarte kind in de Verenigde Staten heeft tegenwoordig slechts een kans van een op vijf om op te groeien in een tweeoudergezin. Kunnen we dan nog wel spreken van een morele paniek van de media? Of is er echt iets aan de hand?
Phoenix: ‘Mijn punt is dat je in al die berichten nooit hoort waarom die vrouwen besluiten alleen door het leven te gaan. Men suggereert dat de vrouwen te veel eisen stellen, maar de waarheid is natuurlijk dat die vrouwen niet willen blijven samenwonen met mannen waar ze niets aan hebben. De mannen zijn werkloos, dus financieel geen hulp maar een last, en ze helpen niet bij de verzorging van de kinderen. Dan kun je de relatie beter verbreken.’
Maar u zegt ook dat het alleenstaande moederschap geen zwarte kwestie is, maar uitsluitend te maken heeft met armoede in het algemeen. Toch blijkt uit onderzoek in Amerika dat ook in de hoogste inkomensgroepen zwarte vrouwen twee tot zes keer meer kans hebben om alleenstaande moeders te worden.
Phoenix: 'In de Verenigde Staten komt dat doordat zwarte vrouwen over het algemeen hoger zijn opgeleid dan mannen. Goed opgeleide zwarte mannen zijn erg schaars. Hetzelfde beschikbaarheidsprobleem zie je trouwens ook in de lagere klassen: zwarte mannen in de steden hebben daar een hogere kans om in de gevangenis te komen of te worden vermoord.’
In ieder geval was u niet verbaasd toen uit uw steekproef bleek dat negenenveertig procent van de alleenstaande jonge moeders een zwarte achtergrond had.
Phoenix: 'Nee, niet echt. Maar tienermoederschap is een kenmerk van armoede, en niet van etniciteit. Die etniciteit, zou je moeten zeggen, leidt tot armoede, en die armoede vervolgens weer tot verschijnselen als tienermoederschap. Als je dat verband tussen etniciteit en armoede weglaat, krijg je meteen een scheef beeld van de werkelijkheid: dan lijkt etniciteit tienermoederschap te veroorzaken. Ik heb geprobeerd om aan te tonen dat dit een groot misverstand is.’
McRobbie: 'En door het alleenstaand moederschap als een zogenaamd zwart probleem te zien zou je uit het oog verliezen dat ook steeds meer blanke vrouwen alleenstaande moeders worden. Het alleenstaand moederschap heeft tegenwoordig weinig meer te maken met culturele of etnische achtergronden: je ziet het dwars door alle klasse- en etnische verschillen heen voorkomen, omdat het vooral te maken heeft met teleurstelling. Teleurstelling in de liefde, teleurstelling in het vermogen van de man om te kunnen voldoen aan de wensen van de vrouw. En vrouwen hebben weliswaar een zwakke positie in de maatschappij, maar ze hebben wel heel veel invloed gekregen in de privesfeer. Ze hebben, dank zij het feminisme, enige autonomie verworven in de gezinssituatie. Zo van: ik hoef dit niet te pikken, ik heb een keus.’
Phoenix: 'Laten we dat inderdaad helder stellen: alleenstaand moederschap begint meestal niet bij alleenstaande meisjes, maar bij keurig getrouwde vrouwen, die pas later zijn gescheiden. En die relaties gaan echt niet stuk vanwege een etnisch probleem, zoals de gedachte van de pathologische zwarte familie suggereert.’
Het onderzoek dat jullie deden naar tienermoederschap leverde tegenstrijdige resultaten op. Wat betreft de leeftijd bijvoorbeeld zegt Ann Phoenix dat jonge meisjes heel goed in staat zijn om voor hun baby te zorgen.
McRobbie: 'Daar ben ik het volstrekt niet mee eens. De meisjes uit mijn onderzoek werden door het moederschap beroofd van hun mogelijkheden om zich te ontplooien. Ze konden niet meer uit, ze verloren hun vriendinnen, ze konden niet meer deelnemen aan de jongerencultuur of aan het leven in de grote stad. Ze konden niet winkelen en geen aandacht meer besteden aan zichzelf. En daar gaat adolescentie toch over, het bezig zijn met je zelf? Deze meisjes moesten steeds maar denken aan hun kindje.’
Phoenix: 'Is dat niet wat idealistisch gesteld? Alsof alle meisjes per definitie de mogelijkheid tot lol en plezier hebben. Als ze arm zijn of als ze strenge ouders hebben, gaan ze niet uit en weten ze niets van het leven van de grote stad. Het krijgen van een kind betekende soms zelfs dat ze meer vrijheid kregen: ze werden dan gezien als volwassenen en met rust gelaten. En ik vind dat Angela McRobbie ontwikkeling en ontplooiing wel erg absoluut voorstelt: alsof die ontplooiing helemaal niet meer mogelijk is als je een kind hebt.’
McRobbie: 'Zoals jij een absoluut beeld geeft van armoede. Die armoede is in landen als Engeland en de Verenigde Staten toch zeker een relatief gegeven?’
Laten we het zo meteen over die armoede hebben. Eerst even over dat moederschap zelf: was moederschap een bewuste keus van deze meisjes?
Phoenix: 'In sommige gevallen wel, maar in de meeste gevallen was moederschap een bijna vanzelfsprekende uitkomst. Het paste in de lijn der verwachtingen…’
McRobbie: 'Waarmee we terugkomen bij de armoede. Omdat ze arm zijn, hebben ze geen ander amusement dan seks met hun vriendjes, met als gevolg moederschap. Aan de ene kant kun je zeggen dat de maatschappij zo is georganiseerd dat meisjes minder mogelijkheden hebben. Maar aan de andere kant zijn er soms wel mogelijkheden die deze meisjes onvoldoende hebben onderzocht. Dat moet hun duidelijk worden gemaakt: dat er andere manieren zijn om door het leven te komen dan als moeder. Ze moeten dat opeisen, ze moeten leren dat ze recht hebben op een eigen leven en een eigen carriere.’
Het lijkt alsof u het die meisjes kwalijk neemt dat ze niet strijdvaardig genoeg zijn en te snel toegeven aan het moederschap.
McRobbie: 'Natuurlijk moet je het in de eerste plaats het onderwijs kwalijk nemen dat het deze meisjes de kansen en mogelijkheden niet duidelijk maakt. Het onderwijs dat aan deze arme meisjes wordt gegeven, leidt eerder tot het afsluiten van hun wereld: ze worden klaargestoomd voor het huishouden.’
Sommigen zeggen dat deze meisjes hun scholing, hoe beperkt ook, afbreken omdat ze zwanger raken.
Phoenix: 'Dat is absoluut niet het geval. Uit mijn onderzoek blijkt dat de meisjes de school al hadden verlaten voordat ze zwanger raakten. En ik blijf erbij dat het idealistisch is om te zeggen dat het de meisjes zijn die zich strijdvaardiger moeten opstellen en meer van de maatschappij moeten eisen. Bij de meesten van deze meisjes komt een woord als carriere niet eens op, omdat niemand in hun omgeving een carriere heeft in de zin zoals Angela McRobbie het bedoelt. En natuurlijk is hun armoede relatief: het wil niet zeggen dat ze geen toekomstkansen hebben.’
Maar Angela McRobbie ontkent het armoede-aspect niet, ze spreekt in haar boek zelfs van de feminisering van armoede. Wat houdt dat precies in?
McRobbie: 'Dat de armoede steeds meer wordt afgewenteld op vrouwen. Omdat ze minder kans hebben op een baan, laat staan een goed betaalde baan. Omdat de combinatie van een baan en goede kinderopvang niet beschikbaar is. Omdat het onderwijs meisjes nog altijd achterstelt. Omdat de meisjes frequent van de arbeidsmarkt af moeten omdat ze een kind krijgen, waardoor ze geen pensioenpremies betalen, waardoor ze op hun oude dag weer slechter af zijn dan mannen, en ga zo maar door.’
Over die armoede zegt Ann Phoenix dat het niet de oorzaak is van het jonge moederschap, maar een algemene omstandigheid waarbinnen dat moederschap zich voordoet. Dat lijkt op een kip-of-eiredenering.
Phoenix: 'Wat ik wil zeggen is dat het idee dat deze meisjes beter af zouden zijn als ze geen moeders waren geworden, volkomen onjuist is. De achterliggende gedachte is kennelijk: als ze niet zwanger waren geworden, hadden ze hun school afgemaakt en waren ze naar de universiteit gegaan en hadden ze daarna een carriere gehad. Zo'n traject is in hun leven ondenkbaar, met of zonder een kind.’
Is het omgekeerde waar: dat moederschap de armoede versterkt?
Phoenix: 'Ik was wel geschokt door wat ik in de huizen aantrof tijdens mijn onderzoek. De vrouwen hadden haast geen meubels, ze konden mij soms wel een kopje thee aanbieden, maar hadden dan geen suiker. Je zag dat de keukenkasten leeg waren en dat ze bijvoorbeeld de lunch oversloegen. Daar was geen geld voor.’
En we hebben het over het Engeland van de jaren negentig.
Phoenix: 'Ja. Het is de simpelste manier om te bezuinigen: minder eten. Dan houden ze geld over voor iets betere kleren, zo gaat dat.’
McRobbie: 'Dat komt overeen met mijn onderzoek. Daarom concludeerde ik dat tenzij deze meisjes konden terugvallen op de steun van hun eigen ouders, ze hopeloos verstrikt raakten in een oneindige spiraal van schulden en armoede. Het moederschap van jonge meisjes moet door feministen daarom niet worden aangemoedigd. We moeten juist zeggen: wacht even, meisjes, dit is gewoon geen goed idee.’
Suggereert u nu dat Ann Phoenix dat alleenstaand moederschap aanmoedigt?
McRobbie: 'Ik vind het goed dat Ann de meisjes verdedigt tegen de aanvallen van de rechtse pers, die er op uit is om deze meisjes neer te zetten als immorele burgers die misbruik maken van de sociale voorzieningen. Maar ik vind dat ze te onduidelijk is over haar conclusie. Ze zou veel agressiever en uitdrukkelijker moeten zeggen: meisjes, niet doen, moederschap is geen goed idee!’
Phoenix: 'Ik heb niet het gevoel dat ik ze aanmoedig, maar wat ik wel erken, is dat er gevallen zijn waarin de meisjes dank zij hun moederschap geinspireerd raken om iets van hun leven te maken. Ze gaan cursussen volgen en ze halen diploma’s, omdat het nu zin heeft: ze willen meer verdienen om hun kindje beter te kunnen opvoeden.’
McRobbie: 'Ik heb een paar van die jonge moeders bij mij in de klas, en weet je wat ze zeggen: meisjes, ik red het wel, maar raak alsjeblieft niet in deze situatie, want het is geen pretje.’
Laten we de andere kant eens bekijken: de jonge vaders, de partners van deze meisjes.
McRobbie: 'De partners in mijn onderzoek zouden zelfs in betere tijden geen werk hebben gehad. En wat je ziet gebeuren is dat ze hun mannelijkheid op een andere manier gaan bewijzen: door zich gewelddadig en stoer te gedragen, door bijvoorbeeld skinhead te worden. En als het meisje een woning krijgt toegewezen, trekken ze bij haar in, soms met vrienden en broers, en maken ze er een jeugdhonk van. Ze zijn domweg te jong voor de verantwoordelijkheid van een eigen huishouden; ze kunnen hun rekeningen niet betalen en zelfs de ruiten niet heel houden.’
De gewelddadigheid van de jongens was in uw geval zelfs aanleiding om uw onderzoek te beeindigen.
McRobbie: 'Ja, ze sloegen hun vriendinnen regelmatig, al voor de zwangerschap trouwens, en omdat ik goed contact met de meisjes had, werd ik de vijand van die jongens. En op den duur ook een vijand van de meisjes, waardoor mijn onderzoek op een gegeven moment onmogelijk was geworden. Ik was in de buurt van die meisjes gaan wonen; de ramen van mijn woning werden zowat iedere vrijdagavond ingegooid.’
Heeft Ann Phoenix ook iets gemerkt van dat soort agressie?
Phoenix: Minder. Als er van geweld sprake was, was het een reden om de relatie te beeindigen.’
Wat in het onderzoek van Ann Phoenix opviel, was dat deze meisjes zeer kritisch stonden tegenover het huwelijk, uit feministische overwegingen, maar dat ze uiteindelijk toch wilden trouwen, eens, uit ware liefde.
Phoenix: 'Ze hadden erg slechte voorbeelden van het huwelijk gezien bij hun eigen ouders. De meeste meisjes kwamen uit families waar de ouders waren gescheiden en hertrouwd, soms meermalen. Maar inderdaad bleven ze vasthouden aan het ideaal van het gezin met een lieve echtgenoot.’
McRobbie: 'Ze hebben ook de hoop dat zij het in ieder geval beter zullen treffen dan hun moeders.’
Hier gaat het om het probleem van de romantiek. Het feminisme spoort deze meisjes aan tot meer autonomie, maar wat heeft het feminisme eigenlijk over de romantiek te zeggen?
Phoenix: 'Sommige feministen bepleiten de terugkeer van de romantiek. Ik zou ook willen weten hoe deze meisjes hun romantische fantasieen en verlangens zouden kunnen bevredigen, zonder hun autonomie volledig kwijt te raken. We zullen moeten nadenken over de droom van de prins die in aantocht is…’
McRobbie: 'Daar voel ik niets voor. Dat soort romantiek moeten we juist zien kwijt te raken.’
Weg met de romantiek, is dat geen saai idee?
McRobbie: 'Ik wil dat de meisjes een kritische, of beter gezegd: een ironische distantie hebben ten opzichte van romantiek. Dat ze niet het treurige slachtoffer ervan moeten worden, maar er speels mee kunnen omgaan. Natuurlijk zullen ze wachten op dat telefoontje van die ene bloedmooie vent en zo, maar ze moeten zichzelf ook kunnen observeren in dat wachten op dat telefoontje en er om kunnen lachen. Anders is het een tamelijk pathetische en zielige situatie. De romantiek uit de jaren vijftig sloot de meisjes op in een soort noodlot. Ze moesten maar mooi, geduldig en passief zijn, wachten op de grote gebeurtenis, die grote liefde. En als ze die eenmaal hadden gevonden, moesten ze alle andere vriendschappelijke relaties afbreken, zeker die met meisjes, want andere meisjes zouden weleens hun vriendje willen afpakken.’
Phoenix: 'Het punt is dat dit soort jaren-vijftigromantiek helemaal niet is verdwenen. Het is er nog, zij het vermengd met andere vormen van liefdesbeleving uit de jaren zeventig, tachtig en negentig. Vandaar die verwarring van kritiek op het huwelijk en wachten op de ware Jacob.’
McRobbie: 'Dat betekent dat we die claustrofobische romantiek van de jaren vijftig, dat eindeloos wachten op de prins, nog altijd niet afdoende hebben bestreden. We moeten een speelsere romantiek bewerkstelligen, een meer ironische, zoals je dat ziet in de gay romance. Dat strikte heteroseksuele, monogame stramien waarin de romantiek heeft gezeten, is tenslotte vooral saai en vervelend.’
Phoenix: 'Romantiek heeft trouwens niet alleen te maken met de hetero- of homoseksuele liefde, maar ook met de moeder-kindrelatie. De meisjes uit mijn onderzoek vonden het hebben van een kind vooral een romantisch idee: een klein persoontje waarin ze al hun liefde kwijt konden. En dat vind ik nog altijd beter dan de koele zakelijkheid waarmee middenklassevrouwen een kind nemen: als een soort knuffeltje, een ding waar je toevallig tijd voor moet hebben, na je opleiding en je carriere. Dat is een opvatting van moederschap die ik verontrustender vind.’
Wellicht een ergerlijke vraag: heeft het feminisme, door de gezinsideologie aan te vallen, de dingen niet erger gemaakt?
Phoenix: 'Absoluut niet. Het feminisme heeft aangetoond dat het klassieke gezin van vader en moeder en twee kinderen onderdrukkend werkt voor de vrouw. Maar daarmee heeft het feminisme geen pleidooi gehouden voor het alleenstaand moederschap! Kinderen, en dat blijkt ook uit onderzoek, hebben behoefte aan een omgeving met meerdere volwassenen. Dat hoeven niet per se de natuurlijke vader en moeder te zijn, maar ook verwanten en vrienden.’