Maurizio Viroli, De glimlach van Niccolò

Met beide benen in de modder

Weer een biografie van Machiavelli, dit keer door Maurizio Viroli. De politicoloog laat zien dat er ook een menselijke Machiavelli is, een man met tal van hartstochten, frustraties, onhebbelijkheden en principes.

Wie iemand aanduidt als «machiavellist» bedoelt dat zelden als compliment. Wellicht wordt erbij verteld dat de persoon in kwestie zeer bedreven is in machtspolitiek en dat hij alle kneepjes van het politieke vak kent, maar er is toch altijd die ondertoon van machtswellust, opportunisme, cynisme en gewetenloze onbetrouwbaarheid. Het woordenboek spreekt zelfs van «duivelse sluwheid», en het is dan ook geen toeval dat in het Engels een van de bijnamen van de duivel «Old Nick» is. Niccolò Machiavelli (1469-1527) heeft immers eeuwenlang geen goede pers gehad.

De katholieke kerk plaatste zijn boeken op de Index, wat ongetwijfeld ingegeven werd door het feit dat Machiavelli de godsdienst ondergeschikt maakte aan de politiek, terwijl hij tevens in niets aan de verbeelding overlatende bewoordingen de pauselijke machtspolitiek had geanalyseerd en gehekeld. De calvinisten daarentegen zagen in hem de verpersoonlijking van de katholieke immoraliteit. In zijn jeugd schreef Frederik de Grote een boek met als titel Antimachiavel, waarin de Florentijnse diplomaat en schrijver als monster wordt afgeschilderd. Toen hij eenmaal de Pruisische troon had bestegen, bleek Frederik overigens van de lectuur van Machiavelli wel het een en ander te hebben opgestoken. Ook het feit dat Machiavlli’s bekendste werk, De heerser (vroeger doorgaans vertaald met De vorst), door Stalin werd geprezen als zijn lievelingsboek, terwijl Bertrand Russell het beschouwde als een «handboek voor gangsters», heeft ’s mans reputatie geen goed gedaan.

Toch heeft hij grote invloed uitgeoefend, en niet alleen op schurken als Stalin en andere gewetenloze tirannen en moordenaars. Uiteenlopende figuren als Rousseau, Spinoza, Ferdinand Lasalle, Karl Marx, Benedetto Groce, Ernst Cassirer en Isaiah Berlin hebben zich positief over Machiavelli uitgelaten. Al heel lang is hij de lieveling van veel historici, filosofen, politicologen en zelfs letterkundigen. Hij wordt niet alleen bewonderd om zijn heldere, tintelende en ironische taal, maar ook zijn ideeën blijqen van groot belang te zijn geweest voor de ontwikkeling van het moderne politieke denken. In het standaardwerk The Foundations of Modern Political Thought (1978) van de grote ideeënhistoricus Quentin Skinner speelt hij een hoofdrol, terwijl J.G.A. Pocock in zijn magistrale The Machiavellian Moment: Florentine Political Thought and the Atlantic Republican Tradition (1975) heeft laten zien hoe belangrijk Machiavelli is geweest voor de herleving van de klassieke republikeinse traditie in een tijdperk waarin vorsten steeds absolutistischer trekken begonnen te vertonen. Zijn invloed was merkbaar in democratische revoluties in het zestiende-eeuwse Nederland, het zeventiende-eeuwse Engeland, en het Frankrijk en Amerika van de achttiende eeuw.

Dat het grote publiek nauwelijks bekend was met deze kant van Machiavelli komt doordat hij eigenlijk bekendstaat als de auteur van één boek. Zelfs wie niets van politieke filosofie weet, voor wie de rijke geschiedenis van de Italiaanse Renaissance een gesloten boek is, kent Machiavelli als schrijver van Il principe, dat tegenwoordig vooral wordt vertaald als De heerser. Wie iets beter op de hoogte is, weet dat hij tevens de Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio heeft geschreven, in 1997 in het Nederlands vertaald als Discorsi: Gedachten over staat en politiek. Dat laatste boek heeft, althans onder de kenners, de reputatie van Machiavelli gered. Heeft hij in het eerste boek uiteengezet welke middelen een heerser kan en vaak moet gebruiken om zijn macht te behouden en te vergroten, in de veel omvangrijkere Discorsi beschrijft hij onder meer welke doelenýde politiek zou moeten nastreven. Hierin toont hij zich een overtuigd republikein, voor wie de vrijheid van de stadstaat Florence voorop stond, en een patriot, die het niet kon aanzien dat het sterk verdeelde Italië een speelbal van buitenlandse vorsten werd.

In hun ijver Machiavelli op basis van de Discorsi te «ontdemoniseren» en hem op te poetsen tot een voorbeeldige wegbereider van de liberale democratie, verloren sommige auteurs uit het oog dat het republikeinse, nog niet decadente Rome zijn grote voorbeeld was. In zijn uitdagende boek Citizen Machiavelli (1983) wijst Mark Hulliung er terecht op dat Rome een «democracy on the march» was. Het streefde naar wereldheerschappij en was in de ogen van Machiavelli verreweg superieur aan het door «egalitaire excessen» geplaagde Athene, net zo goed als in zijn eigen tijd de zuivere handelsstad Venetië inferieur was aan het expansionistische Florence. De doelstellingen van een vrije staat dienen volgens Machiavelli te zijn: «Ten eerste expansie, ten tweede het behoud van de vrijheid.» De volgorde is veelzeggend, en het lijkt duidelijk hoe Machiavelli over de huidige buitenlandse politiek va¬ de Verenigde Staten zou hebben gedacht. (Hij prees het in de Romeinen dat zij altijd de «middenweg» vermeden en in plaats daarvan voor «categorische oplossingen» kozen.)

Machiavelli is echter niet alleen de auteur van deze twee politieke klassiekers. Ook schreef hij onder meer de scherpzinnige komedie La Mandragola (De Alruin) en een studie over de Arte della guerra. Dat laatste boek is, evenals zijn veelgeprezen geschiedenis van Florence, helaas nog niet in het Nederlands vertaald. Wel verscheen in 1990 een Autobiografie in brieven, samengesteld door Carlo de Preytere en Frans Denissen, waaruit duidelijk wordt dat Machiavelli ook nog eens een fenomenaal briefschrijver was.

Er zijn veel brieven van Machiavelli bewaard gebleven, en samen met zijn boeken en de rapporten die hij schreef als secretaris en diplomaat van het Florentijnse stadsbestuur, leveren die een biograaf veel en mooi materiaal. Hoewel er al heel wat biografieën van Machiavelli zijn geschreven, was er tot nog toe in het Nederlandse taalgebied geen bevredigende levensbeschrijving voorhanden. De in 1992 verschenen biografie van Karl Mittermaier (uitg. Tirion) bevatte weliswaar veel informatie, maar was slecht geschreven en nog beroerder vertaald. Vandaar dat Maurizio Viroli’s De glimlach van Niccolò meer dan welkom is.

De politicoloog Viroli, die een belangrijk boek over de ontwikkeling van het moderne politieke denken op zijn naam heeft staan (From Politics to Reason of State: The Aquisition and Transformation of the Language of Politics 1250-1600), heeft met dit boek aan een groter publiek duidelijk willen maken dat Machiavelli méér was dan een cynische machtspoliticus. Hij laat een zeer menselijke Machiavelli zien, een man met tal van hartstochten, frustraties, onhebbelijkheden en principes.

Wie zegt dat Machiavelli in een roerige tijd leefde, maakt zich schuldig aan een al te eufemistisch cliché. Italië was het toneel van oorlogen en burgeroorlogen en ook in Florence heerste grote sociale, politieke en religieuze onrust. Nadat in 1494ýde heersende Medici-familie de stad uit was gejaagd, was er onder leiding van de dominicaanse boeteprediker Girolama Savanarola een egalitaire theocratie uitgeroepen. Dit rigoureuze regime van de deugdzaamheid, dat zich fel tegen het door en door decadente en corrupte pausdom keerde en in de Franse koning Karel VIII de uitverkorene Gods zag, begon echter steeds meer totalitaire trekjes te vertonen, en in 1498 wordt Savanarola dan ook op de Piazza della Signoria verbrand.

Hierna werd de republiek hersteld en begon de ambtelijke carrière van Machiavelli. Door zijn relatief nederige komaf zou hij nooit tot de leidende elite van de stad behoren, maar als uiterst bekwaam hoofd van de «tweede kanselarij» zou hij in de weinig dýorzichtige structuur en hiërarchie van het Florentijnse stadsbestuur een belangrijke rol spelen. Hoewel hij officieel vooral met binnenlandse aangelegenheden was belast, fungeerde hij veelvuldig als diplomaat en onderhandelde hij regelmatig met de heersers van naburige staatjes. Ook zette hij, met het door hem zo bewonderde Romeinse leger als voorbeeld, een stadsmilitie op. De Florentijnse militie zou echter heel wat minder veroveringen behalen dan de Romeinse legioenen, want al bij de eerste confrontatie sloeg het hele zooitje op de vlucht. Dat was in 1512ý toen er een einde kwam aan de republiek en de macht van de Medici’s werd hersteld. Machiavelli werd gearresteerd, gefolterd en als ambteloos burger verbannen naar zijn armetierige landgoed in Sant’ Anrea in Percussina, een gehucht tien kilometer ten zuiden van Florence.

Hoewel diep vernederd en teleurgesteld weigerde Machiavelli echter bij de pakken neer te zitten en in afzondering schreef hij, gewapend met een grote kennis van de klassieken én zijn politieke ervaring, zijn even geruchtmakende als invloedrijke boeken over de kunst van het regeren. Viroli slaagt erin de lezer mee te slepen in dit leven vol pieken en diepe dalen, zodat hij bijna onvermijdelijk sympathie krijgt voor deze uiterst levendige, boeiende denker die allesbehalve een kamergeleerde was.

Hoewel Machiavelli tegenwoordig geldt als een van de belangrijkste figuren uit de Renaissance is het aardig te zien dat we ons daar geen al te verheven voorstellingen van moeten maken. Ondanks alle pracht en praal, alle imponerende kunstwerken en de uiterst gecultiveerde omgangsvormen gold ook in die tijd dat het vlees zwak was en het leven sterker dan de leer. Machiavelli mocht dan ook graag de draak steken met zijn soms al te hoogdravende vrienden. Als één van hen in verheven woorden de hemelse schoonheid van een of andere dame bezingt, antwoordt Machiavelli met een brief waaruit hij zelf naar voren komt als een «naïeve lul», die zich in zijn ongebreidelde geilheid in een donker vertrek heeft gestort op een vrouw die, als het licht aan gaat, zo uit de hel lijkt gekropen: ze is vrijwel kaal, kwijlt, zit vol met zwerende wonden en is vergeven van de luizen. Misschien is dit avontuur echt gebeurd, maar in elk geval geeft het aan dat Machiavelli niets zag in metafysische bellenblazerij en geïdealiseerde voorstellingen. Als politicus was hij bereid vuile handen te maken en als mens stond hij met zijn beide benen in de modder.

Maurizio Viroli

De glimlach van Niccolò: Een biografie van Machiavelli

Vertaald door Mieke Geuzebroek en Pietha de Voogd, uitg. Mets en Schilt, 317 blz., € 25,-