Met de billen bloot

Simone de Beauvoir was niet alleen een schrijfster, maar ook een levenskunstenaar, een noeste werker, een onvermoeide onderzoeker, een fanatieke actievoerder en ook nog eens een hartstochtelijke minnares.

Medium opening 2

Een vrouwelijke denker moet wel vaker met de billen bloot. Ze moet in interviews vertellen hoe ze haar privé-leven combineert met haar schrijven, ze moet uitweiden over haar partners, over haar gevoelens, lusten en hartstochten. Ze wil graag over haar werk vertellen, maar de interesse geldt vaak de vrouw – en met name haar liefdesleven – achter haar werk. Dit overkomt vrouwelijke denkers in het algemeen, en het overkwam Simone de Beauvoir in het bijzonder. Dit jaar viert men wereldwijd de honderdste geboortedag van Frankrijks beroemdste filosofe, maar in haar geboorteland werd zij vorige maand letterlijk met de billen bloot op de voorkant van het weekblad Le nouvel observateur gezet, met als prikkelende ondertitel: ‘La scandaleuse’. Dat dit echter meer een toepasselijke beschrijving voor de redactie van het tijdschrift zelf dan voor De Beauvoir is, bleek wel uit het omslagartikel. Want hierin wordt amper ingegaan op haar werk, haar ruim twintig filosofische boeken en romans, maar vooral op haar privé- en liefdesleven. Het artikel zet De Beauvoir neer als een genadeloze verleidster, een alcoholiste en wispelturige minnares, maar rept nauwelijks over het belang van het omvangrijke oeuvre dat zij heeft nagelaten. De foto van Simone, bloot voor de spiegel staand, focust op de – overigens heel fraaie – billen, en werd gemaakt bij haar Amerikaanse geliefde Nelson Algren thuis, door een fotograaf die er pas vijftig jaar later mee op de proppen kwam. Want De Beauvoir had de publicatie van dit intieme privé-kiekje uiteraard verboden. De foto baarde nogal wat opzien in Frankrijk; een groep vrouwen demonstreerde voor het gebouw van de Nouvel observateur en eiste simpelweg dan ook maar eens de blote billen te zien van de hoofdredacteur, van Sartre (aah!), en van andere filosofen als Foucault (mmm…), Derrida en Deleuze. Enfin, zonder enig resultaat uiteraard.

In Nederland uitte Margot Dijkgraaf in NRC Handelsblad haar ongenoegen over zowel het foto- als het redactionele beleid van het Franse weekblad, dat een wereldberoemde schrijfster en filosofe op haar honderdste geboortedag ‘louter nog beoordeelt op uiterlijk, levensstijl, mediageilheid en seksuele aantrekkingskracht’. Toen dezelfde Margot Dijkgraaf nog geen maand later een doorwrocht en serieus stuk aan het gedachtegoed van Simone de Beauvoir publiceerde in dezelfde krant vond de redactie van NRC Handelsblad het wel een goede grap om uitgerekend die foto paginagroot bij het stuk af te drukken. Nadat Dijkgraaf daarover haar beklag had gedaan, werd haar verteld dat men op polemische reacties van jonge schrijfsters had gehoopt over zo’n stuk van de ‘oudere generatie’. Daar kon Dijkgraaf, overigens pas 47 lentes jong, het mee doen. De gehoopte polemische reacties zijn overigens uitgebleven.

Met de billen bloot, dus. Iets dergelijks – maar dan zonder foto – zou je ook over de zojuist verschenen biografie over De Beauvoir, van de hand van de Franse schrijfster Danièlle Sallenave kunnen beweren, getiteld: Castor de guerre, oftewel: ‘oorlogsbever’ (de bijnaam die Sartre haar vanwege haar ijver en werklust gegeven had). Maar dan in positieve zin. Want dit ruim zeshonderd bladzijden tellende boek is niet alleen de meest volwaardige, maar ook de meest onthullende biografie die tot dusverre over de beroemde filosofe verschenen is. De Beauvoir komt er nu eens niet als een koele, rationele denkster in naar voren, maar als een gedreven, gepassioneerde en levenslustige vrouw, die dwars tegen alle sociale conventies van haar tijd in koos voor de ultieme vrijheid in haar leven en in haar werk. Dat dit natuurlijk niet zomaar ging en dat er daarbij ook ‘slachtoffers’ vielen – bijvoorbeeld haar Amerikaanse geliefde Nelson Algren – valt niet te ontkennen, maar hoorde als het ware bij het experiment dat zij van haar leven wilde maken: wars van welke sociale, economische of filosofische dwangbuis dan ook.

Sallenave kiest als vertrekpunt voor haar biografie de vier delen van de autobiografie die Simone de Beauvoir zelf heeft geschreven. En dat is een gouden vondst. Met die autobiografie is namelijk iets merkwaardigs aan de hand: waar De Beauvoir doorgaans van zichzelf en van andere schrijvers volledige openheid, eerlijkheid en authenticiteit eiste, nam ze die in haar eigen autobiografische project ineens niet meer zo nauw. Sallenave focust op alle omissies en opzettelijke verdraaiingen die De Beauvoir zo zorgvuldig heeft aangebracht. Bijvoorbeeld die billen. Ditmaal niet die van haar, maar die van een van de vele minnaressen van Sartre. Sartre trakteerde zijn levensgezellin regelmatig op uitvoerige erotische uitweidingen over de schoonheid en geilheid van zijn veroveringen, bijvoorbeeld in de brief die zij eind 1938 van hem ontving: ‘Ik heb vannacht met een donkere vrouw geslapen, vuil als de duivel, sterk geurend en heet. Ze heeft de mooiste billen van de wereld, werkelijk als waterdruppels, zo stevig en zwaar…’ En wat lezen we dan vervolgens over die bewuste dag in de autobiografie van de geadresseerde: ‘Vanochtend een brief van Sartre ontvangen. Hij schrijft me dat hij eindelijk een onderwerp voor een nieuwe roman gevonden heeft.’ Goed, het is waar dat Sartre helemaal onder aan zijn brief in een postscriptum ook dat nog vermeldt, maar met geen woord rept De Beauvoir over wat er aan die studieuze opmerking voorafging noch over welk emotioneel effect deze brief – en vele gelijksoortige andere – op haar moest hebben gehad. De indruk ontstaat dat De Beauvoir haar verhouding met Sartre heeft gemystificeerd en bejubeld, terwijl die feitelijk voor nogal wat heftige oprispingen van jaloezie, verlatenheidsangst en woede zorgde. Soms zelfs voor zoveel woede dat ze er niet voor terugdeinsde een concurrente in haar romans letterlijk te vermoorden, zoals de bewuste Olga in de roman Uitgenodigd. Maar ook over die gevoelens lezen we nauwelijks een woord in haar autobiografie.

Haar biografe Sallenave vult deze leemte op met behulp van de vele briefwisselingen en andere documenten die na De Beauvoirs dood gepubliceerd zijn. En zo is deze biografie niet alleen een bijzonder intrigerende, maar ook een noodzakelijke aanvulling op de memoires van De Beauvoir. In het derde deel van haar autobiografie, De druk der omstandigheden, stelt De Beauvoir zichzelf expliciet de vraag: ‘Waarom heb ik sommige dingen niet verteld?’ Antwoord: ‘Misschien omdat zij té persoonlijk, té gevoelig, té heilig voor de literatuur zijn.’ Toen ik die zin twintig jaar geleden voor het eerst las, was ik ronduit verbijsterd. Kunst ontstaat toch juist bij gratie van het persoonlijke, het gevoelige, of het heilige, meende ik. Maar misschien, zo denk ik nu, wilde zij ons destijds een exemplarisch leven voorschotelen, opdat wij, voor het merendeel vrouwelijke lezers, er maar in zouden blijven geloven dat het toch mogelijk was: én vrijheid veroveren én verschillende liefdes tegelijkertijd beleven én romans schrijven én politieke actie voeren én filosofische essays publiceren…

Op een zeker moment overvalt je een gevoel van diepe vermoeidheid als je het leven van De Beauvoir in een biografie aan je voorbij ziet trekken: het is bijna onmenselijk wat zij – ondanks ‘de druk der omstandigheden’ – in één leven bij elkaar geschreven heeft. Ze was een noeste werker, een onvermoeide onderzoeker, een fanatieke actievoerder en ook nog eens een hartstochtelijke minnares. Strijdlustig, koppig, gedreven, een castor de guerre inderdaad. Het is aan Danièlle Sallenave te danken dat zij in haar biografie niet alleen die vlijt en denkkracht heeft laten zien, maar ook de ‘te persoonlijke, te gevoelige en te heilige’ aspecten van het leven van de vrouw achter het werk. Het levert een volwaardig portret op van de filosofe die alle filosofische verkooprecords ooit wist te breken, en die tegelijkertijd van haar leven één groot experiment maakte. Met alle tragiek, hartstocht, pijn en geluk van dien. Simone de Beauvoir was kortom niet alleen een schrijver, maar ook een levenskunstenaar. Kom daar nog maar eens om in deze, onder de druk der economische omstandigheden, zwoegende dagen.


Joke J. Hermsen stelde de onlangs verschenen essaybundel Simone de Beauvoir: Alles welbeschouwd (Klement, 168 blz., € 17,95) samen