Amerikaanse moslims na Boston

‘Met de profeet heeft die aanslag weinig te maken’

Moslims in de Verenigde Staten zijn beter geïntegreerd dan in Europa. Toch ontploften er bommen in Boston. ‘Het is fout de zaak te islamiseren.’

‘Wij Amerikanen hebben lang erg hooghartig naar Europa gekeken’, zegt Jessica Stern, terreurdeskundige aan de Harvard-universiteit in Cambridge, net buiten Boston. ‘Dan dachten we: onze moslims zijn veel beter geïntegreerd dan die van jullie, dus wij zijn beter. Dat blijkt nu dus niet waar.’

Hoeveel moslims er precies in de Verenigde Staten wonen is niet duidelijk, want de Amerikaanse volkstelling peilt niet naar godsdienst. De schattingen lopen uiteen van iets minder dan twee tot iets meer dan zes miljoen. Ruwweg één of twee procent van de bevolking. Die groep is een bonte lappendeken. Zowat ieder land waar moslims vandaan komen, is vertegenwoordigd. Een kwart van de moslims is bekeerde Afro-Amerikaan. Moslims doen het bovendien lang niet slecht in de VS. ‘Ze zijn beter opgeleid en gaan vaker stemmen dan de gemiddelde Amerikaan’, zegt Stern. ‘Dat is opmerkelijk.’ Even opmerkelijk: islamitische immigranten van de eerste generatie doen het beter dan moslims die in de VS geboren zijn. Dat heeft te maken met het feit dat veel van die eerste-generatiemigranten geen armoelijders zijn die een beter leven komen zoeken in Amerika, maar hoogopgeleide professionals die begeerd zijn door bedrijven en universiteiten. Vooral moslims uit India en Pakistan gooien hoge ogen.

Volgens een nieuwe internationale peiling van het Pew Forum on Religion and Public Life ziet 64 procent van de Amerikaanse moslims geen conflict tussen de islam en de moderniteit. In Europa, Azië en Afrika is dat 54 procent. 81 procent van de Amerikaanse moslims verwerpt zelfmoordaanslagen en ander geweld tegen burgers, tegenover 72 procent in die andere continenten. Meest sprekend: minder dan de helft (48 procent) van de Amerikaanse moslims zegt dat zijn of haar vriendenkring in meerderheid of helemaal uit moslims bestaat. In Europa, Azië en Afrika is dat 95 procent.

Toch was de aanslag tijdens de marathon van Boston, waar op 15 april drie doden en meer dan 250 gewonden vielen, geen verrassing. De VS ontsnapten sinds 11 september 2011 aan een reeks soortgelijke islamitische terreuraanslagen. Er was de bekeerling Richard Reid die in 2001 een verkeersvliegtuig probeerde op te blazen met een bom in zijn schoen. De Pakistaanse Amerikaan Faisal Shazhad parkeerde in 2010 een bomauto op Times Square in New York. Die ging gelukkig niet af. Legerpsychiater Nidal Malik Hasan trof wel doel toen hij in 2009 dertien mensen doodschoot op de militaire basis Fort Hood in Texas. Ook op de waslijst van tientallen verijdelde aanslagen van _would be-_terroristen stonden Amerikaanse moslims. Dat het op een dag raak zou zijn, stond in de sterren geschreven.

‘De jihadi-ideologie verspreidt zich als een virus’, zegt Jessica Stern. ‘Je kunt het echt vergelijken met een besmettelijke ziekte. Als je een jonge moslim bent die het moeilijk heeft in zijn leven, dan ligt er op het internet een kant-en-klaarverhaal voor je klaar: je kunt actie ondernemen ten behoeve van de onderdrukten. Als je al iemand bent met een hang naar geweld, dan kun je vervolgens zo in het terrorisme stappen. Het is een label voor je woede.’

‘Mensen raken geradicaliseerd omdat ze iets missen in hun leven’, zegt Mohamed Farah. Hij is de directeur van Ka Joog, een organisatie in Minneapolis (Minnesota) die jongeren van Somalische afkomst van het moslimextremisme probeert af te houden. ‘Ze hebben problemen met school, werk of hun familie. Ze hunkeren naar iets hogers om de leegte in hun leven mee op te vullen. Dan is het voor extremistische organisaties geen kunst om die kwetsbare jongeren in handen te krijgen.’

Ka Joog betekent ‘blijf weg’ in het Somalisch. De organisatie werd in 2007 opgericht om geradicaliseerde Somalische jongeren ervan te weerhouden naar hun land van oorsprong te vertrekken om er te vechten aan de zijde van de fundamentalistische militie al-Shabaab. Farah: ‘De jongeren die naar Somalië gingen, kenden hun eigen godsdienst nauwelijks. Ze zaten in een kwetsbare periode in hun leven. Ze wilden een verschil maken in Somalië, maar ze wisten niet eens hoe dat land er eigenlijk uitziet, want ze waren er vertrokken toen ze nog heel klein waren. Ze wilden betere moslims zijn, maar dat is dus overduidelijk niet de manier waarop je dat doet.’

De parallellen met jeugdige Europese jihadi’s voor Syrië zijn onmiskenbaar. ‘Syrië is de jihadi-bestemming du jour’, bevestigt Jessica Stern. Maar tegelijkertijd waarschuwt ze dat wat in Boston gebeurd is net zo goed in Amsterdam kan plaatsvinden. Dzhokhar en Tamerlan Tsarnaev, de Tsjetsjeens-Amerikaanse broers die verdacht worden van de aanslag op de marathon, gingen de jihad niet uitvechten overzee, maar legden bommen op vijf metrohaltes bij hun flat in Cambridge. Hoe ze die moesten bouwen, leerden ze naar verluidt uit Inspire, een online magazine van al-Qaeda. ‘Het doel van dat magazine was mensen zoals die twee jongemannen inspireren’, zegt Stern. ‘De boodschap was: ga niet naar Irak, Afghanistan of Syrië. Je kunt de jihad ook thuis uitvechten. En dat hebben zij dus gedaan.’

Maar de aanslagen in Boston moet je niet zomaar zien als een uitwas van de islam, claimen heel wat Amerikaanse moslims. De Tsarnaevs hebben minstens evenveel te maken met Amerikaanse schietpartijen als Columbine of Sandy Hook als met al-Qaeda, laat staan met de profeet Mohammed, stellen zij. ‘Het zijn toevallig mensen die zichzelf identificeren als moslims, maar dat is volgens mij niet de basis van wat er zich afspeelt’, zegt Munir Jiwa, directeur van het Center for Islamic Studies op de Universiteit van California in Berkeley. ‘Het is fout om de zaak te islamiseren. Volgens mij moeten we haar juist Amerikaniseren. Als de daders zeggen dat ze het in naam van de islam doen, dan houdt onze analyse daarmee meteen op. Maar we moeten verder kijken. Wat mij betreft gaat het over de bredere context van geweld in Amerika.’

Qasim Rashid, advocaat, publicist en woordvoerder van de Ahmadiyya Muslim Community USA is het daarmee eens. ‘Wat we zien met die twee Boston-verdachten is juist een verlies van islamitische identiteit, een gebrek aan besef van wat de islam ons eigenlijk leert. Het is geen religieus probleem, maar een menselijk probleem. Dat soort vervreemding is op zich niet anders dan wat je ziet bij high school shooters.’

Ondanks de lange reeks mislukte en verijdelde aanslagen van moslimextremisten op Amerikaanse bodem is die redenering geen struisvogelpolitiek, vinden Jiwa en Rashid. ‘Er heerst een dubbele standaard’, zegt Rashid. ‘Adam Lanza (die twintig kinderen doodschoot op de Sandy Hook-school in Connecticut – tv) en Timothy McVeigh (die in 1995 168 mensen doodde bij zijn bomaanslag in Oklahoma City) heten individuele gekken, maar als een moslim een gelijkaardige gewelddaad pleegt, dan moet plots de hele islam in de beklaagdenbank. Dat is niet alleen oneerlijk tegenover moslims, maar ook tegenover het grote publiek, want het creëert een vals beeld van de werkelijkheid.’

Jiwa: ‘Als het gaat over geweld dat gepleegd wordt door jonge blanke mannen vragen we niet: wat weet de blanke gemeenschap daarover? We vragen de blanke gemeenschap ook niet om het op te lossen. Als het over minderheden gaat, is het hele referentiekader anders. En ja, godsdienst is één lens waardoor we het kunnen bekijken, maar je moet het volgens mij vooral bekijken door een lens van socio-politieke factoren, psychologie en geestelijke gezondheid. Als de islam echt de diepere drijfveer achter de aanslag in Boston was, hoe verklaar je dan dat zoveel andere moslims niet zulke dingen doen? Onderzoek wijst uit dat wie vaker naar de moskee gaat net minder radicaal is.’

Volgens het Triangle Center on Terrorism and Homeland Security in North Carolina waren er in 2010 in de VS meer niet-moslims dan moslims betrokken bij terreurcomplotten. De meeste van die niet-moslims zijn te zoeken in de blanke, ultra-rechtse hoek. Parallel met moslims die naar geweld grijpen, is er namelijk ook een groeiende waslijst van christelijke fanatici die op abortusartsen schieten, of dolgedraaide Tea Party-adepten die over de schreef gaan. In 2010 was er in Texas zelfs één die zich in ware 9/11-stijl met een sportvliegtuigje in een kantoor van de fiscus boorde.

Er worden in de Verenigde Staten ook steeds minder moslims gearresteerd op verdenking van terrorisme, stelt het Triangle Center. Na een piek van 47 arrestaties in 2009, zakte dat aantal in 2012 tot veertien. Die piek in 2009 zou zelfs een wat vertekend beeld geven, aangezien er dat jaar in één keer een groep van zeventien Somaliërs werd gearresteerd die banden had met al-Shabaab.

Feit is dat de geradicaliseerde broers Tsarnaev er ondertussen in Boston wel in slaagden om een bloedbad aan te richten en een miljoenenstad tot stilstand te brengen. En de vraag blijft: wat doe je eraan? De antwoorden in de VS luiden niet eens zo anders dan in Europa, waar soortgelijke jongemannen have en goed achterlaten om de jihad te gaan vechten in Syrië.

‘Je ziet een patroon’, zegt Munir Jiwa van het Center for Islamic Studies. ‘En dat is: ze doen het in naam van hun godsdienst en uit frustratie over vervreemding, economische ongelijkheid en ongelukkige immigratie-ervaringen. Of ze doen het in naam van iets wat groter is dan zijzelf: het Amerikaanse of Europese imperialisme bevechten. Er is een natuurlijk een groot verschil tussen kansarme moslimjongeren in Europa en moslims hier. Maar het punt is: waaróm voelen ze zich zo vervreemd? Iemand die tot zulke gewelddaden in staat is, moet zich behoorlijk onzeker voelen. Of het nu bomaanslagen zijn of dolle schietpartijen, het heeft net zo goed te maken met de manifestatiedrang van mensen die zich gemarginaliseerd en machteloos voelen. Ze plegen gewelddaden omdat ze geen andere manier zien om zelf iets te betekenen.’

‘Het moeilijke is: je kunt niet voorspellen wie tot zulke daden zal overgaan’, zegt Mohamed Farah van Ka Joog. ‘Het is dus belangrijk dat we mensen de hand reiken. Dat geldt in de VS, maar ook in de rest van de wereld. Je moet je vrienden kennen. Als je ziet dat het misgaat met iemand moet je ingrijpen. Als iemand geradicaliseerd raakt, verandert zijn hele leven en als dat gebeurt, zien andere mensen dat. Op dat moment moet er iemand zijn die opstaat en zegt: “We moeten iets doen.”’

Dat is makkelijker gezegd dan gedaan, waarschuwt Jiwa. ‘Wat zo vaak misgaat met het voorkomen van dit soort daden is dat die lui niet alleen vervreemd zijn van de maatschappij, maar ook van de moslimgemeenschap waarin ze leven. Het is dan ook merkwaardig dat men steeds naar de moskee gaat om geradicaliseerde individuen te zoeken. De moslimgemeenschap in Boston zei: wij kennen die man niet, behalve van die ene keer dat hij onverwacht in de moskee opdook en problemen maakte.’

‘Onze grootste angst is dat we wat in Boston gebeurd is nogmaals zullen zien gebeuren’, zegt Farah. ‘Er is maar één lone wolf voor nodig en je kunt niet iedereen in de gaten houden. Wij zijn de cia niet.’