Met een arm op een zij spek televisie

Die avond waren we bij Joseph Mac Hughes in Liscannor - een van ‘s werelds mooiste inneemplekken, café en winkel van sinkel ineen. Met een arm leunend op een zij spek dronken de klanten hun pint. De dag was niet toevallig gekozen: eenmaal per week wordt er muziek gemaakt door wie dat wil. Gewoon aan een cafétafeltje.

Dit keer drie mannen, violen en concertino. Landarbeiders, vissers? Verweerde koppen en grove vingers. Hun riddles de ideale begeleiding voor een kalme roes. Niets stond tussen ons en het geluk, behalve een Duits meisje in soepjurk en met fout brilletje, dat hen per tamboerijn begeleidde. De mannen keken haar niet aan, spraken niet met haar en toch is ‘negeren’ een te onvriendelijk begrip: het was of ze haar niet opmerkten. Een bovenmenselijke vorm van beleefdheid, want wij hadden haar het liefst bij kop en kont naar de hippiekolonie gemieterd waar ze zonder twijfel woonde. Nog voel ik de weerzin, maar ook besef ik onze merkwaardige positie. Natuurlijk had die trut een bord voor haar botte hippiekop en natuurlijk maakte haar gênante poging 'erbij te horen’ de kloof alleen maar groter, maar door ons oordeel meenden wij dichter dan zij te staan bij wat authentiek en 'zuiver’ was. We waren als die antropologen die zeggen dat je een andere cultuur niet mag en kunt begrijpen, aanvoelen, beoordelen en beïnvloeden, maar die zichzelf buiten die 'universele’ beperking sluiten. Niet voor niets hadden twee van ons lang in die streek gewoond, trots op hun bekendheid met kroegen, landarbeiders en fiddlers. En vol gemengde gevoelens over het feit dat er steeds meer toeristen kwamen. Maar straatarm, rooms en tegen echtscheiding en abortus waren ze niet. Wij willen traditionele muziek en gebruiken, maar moderne inkomens en opvattingen. Elke keer als de camera naar uithoeken gaat waar het 'nog authentiek’ is, houd ik mijn hart vast. Namens ons komt hij, registreert en, soms, beschadigt. Enerzijds wil ik horen, zien en weten. Anderzijds: met welk recht? Verlangen wint het altijd van twijfel waarna de vraag blijft: gedraagt de camera zich als plompe toerist, als idiote hip of belangstellend en vol besef van diezelfde twijfels? De vraag drong zich op bij de aankondiging van Lied van verdriet van Arno Kranenburg. Toevallig betrof de eerste aflevering Tom’s Mac Eoin, uit hetzelfde Connemara waarin Liscannor ligt. Diens oud-Keltisch lied over verloren liefde viel samen met zijn leven. Ieren hebben weinig excuses nodig om te zuipen, maar hij had er genoeg. Op weg naar de kerk om te zingen, nuchter dus, viel hij door ijzel van de fiets: heup gebroken en verkeerd gezet, mank. Zijn vriendin verliet hem. Of invaliditeit daarvoor de echte verklaring is doet er niet toe: het is zijn verklaring. Dat lied had niks folkloristisch want Keltisch is zijn taal. Lied toonde ook hoe die taal op basisscholen in stand wordt gehouden - dramatisch gevecht tegen Engels en Europa. Deel twee betrof de Letse Valentina. Met andere vrouwen zingt ze psalmen, voor levenden maar vooral doden. Haar man had zich een kogel door de kop gejaagd (drank?), haar zoon naderde zijn eind door MS. Op papier overkill. Maar aangrijpend door makerstact en die met niets te vergelijken stemmen en melodieën. Lied van verdriet is zowel de tv-variant van Walter Schlosses radioprogramma De wandelende tak als een verzameling documentaire miniaturen over leven aan de randen van Europa, waarin het 'andere’ verweven is met het universele. De Albanezen Agim en Gazim zingen hartverscheurend met hun families, de avond voordat Gazim te paard vertrekt om illegaal de Griekse grens over te steken. Kranenburg toont hem, verdwijnend in de nacht. Wij zijn erbij, zoals bij Mac Hughes, doend alsof we onzichtbaar zijn en luisterend naar liederen die wij al eeuwen niet meer hebben. Zelfs Gregoriaans is verdwenen of wordt opgediend in laffe saus. + Zaterdagavond. Lingo. De zeslettervariant die op 'Mijn net’ mag blijven, terwijl de 'domme’ vijflettervariant naar 'Ons net’ zou moeten. Aardig spelletje waarmee nou echt niks mis is. Vara, 18.43 uur, Nederland 3. - De kip is klaar. Bekende Nederlanders (die soms geen idee hebben wie de ander is) op elkaar losgelaten in een keuken voor een 'goed gesprek’. Goderie en Ratelband; Doedens en De Geer. Gênant vertoon van egotripperij en oppervlakkigheid. Fox, zondag, 21.45 uur.