TELEVISIE

Met veel zorg

De onrendabelen

In de zesdelige reeks Boer & Zorg (RVU) toont Bob Entrop de gang van zaken op ‘zorgboerderijen’ – voorzieningen waarbij lichamelijk of geestelijk zwakken werkzaamheden verrichten in een agrarische omgeving. Dieren verzorgen, bonen afhalen, pad aanvegen. Voor bijna al deze demente bejaarden, autistische kinderen, psychiatrische patiënten of ex-verslaafden geldt dat de boerderij hen merkbaar goed doet. Boerengezin en zorgpersoneel hebben er inkomsten aan, al lijkt het geen vetpot. ‘Simpele’ televisie over een groot en complex onderwerp: hoe gaan we met de zwaksten om. Niet alleen gerechtigheid, ook urgent omdat bezuiniging de voorziening bedreigt. Een jonge zorgboerin haalt gehandicapte kinderen van huis met een busje. Zolang dat nog kan, zegt ze, want hoewel dat werk meestal door vrijwilligers gebeurt, kost het ook dan natuurlijk geld.
Toevallig komen we in een andere documentaire over de onderkant, De onrendabelen (Vara), een jonge vrouw tegen die graag zo een busje zou rijden – haar gehandicapte broertje wordt ermee vervoerd – maar ze heeft rijbewijs noch geld om dat te halen. Ze klinkt daar verontwaardigd over, zoals ze ook verontwaardigd is over de verplichting zwaar, slecht betaald werk bij McDonald’s aan te nemen op straffe van korting op haar uitkering. Gelukkig (?) is ze nu door psychische problemen arbeidsongeschikt verklaard.
Ze komt kort aan bod in deze lange film (102 minuten) waarin twee soorten personages figureren: mensen die slecht mee kunnen in de meritocratie, domweg omdat ze die ‘merites’ niet hebben meegekregen, zo min als het vermogen die te verwerven. Bij sommigen ligt dat in beperkte geestelijke of fysieke mogelijkheden, bij anderen in al dan niet overwonnen verslavingsproblematiek – soms in combinatie. De tweede groep bestaat uit deskundigen die zich, vanuit verschillende specialismen, zorgen maken over de positie van die eerste. Zij achten het overheidsbeleid heilloos. Daarmee zijn ze woordvoerders van regisseur Hans Heijnen en vooral samensteller Marcel van Dam. De laatste spreekt ook off-screen commentaar en illustreert redeneringen en ontwikkelingen met grafieken – een te weinig gebruikte methode in essayachtige documentaires.
De film heeft een driedubbele boodschap: neoliberale bezuinigingen op de verzorgingsstaat zijn verwerpelijk omdat ze de zwaksten duperen. De veronderstelling dat die daardoor tot zelfredzaamheid geprikkeld worden is onjuist omdat ze vereiste potenties ontberen. Die bezuinigingspolitiek van alle kabinetten, ongeacht kleur, werkt ook nog eens averechts omdat de economie er niet door wordt versterkt. Inmiddels groeit twaalf procent van de Nederlandse kinderen in armoede op (in de Scandinavische landen vier procent) waardoor miljarden nodig zijn om de maatschappelijke gevolgen te bestrijden. Van Dam: ‘Hoe een stuiver winst een euro verlies kan baren.’ Belangrijke film in tijden waarin snel gegroeide verschillen tussen maatschappelijke onderkant en de rijksten als vanzelfsprekend worden beschouwd en de Vara daar relatief weinig aandacht aan besteedt.
In hoeverre het statement volledig sluitend is en de argumentatie kloppend kan ik niet beoordelen. Als ‘artistiek product’ is het niet altijd evenwichtig en boeiend. Het gebruik van Wilhelmus, Satie en Beethoven doet wat belegen aan. De ‘zwakken’ worden respectvol neergezet maar je houdt veel vragen aan en over hen over. Over individuen en gezinnen aan de onderkant zijn aan- en ingrijpender documentaires gemaakt, al ontbreekt daarin dan weer de blik vanaf de Olympus die De onrendabelen tegelijk ouderwets en ouderwets goed maakt.

Bob Entrop, Boer & Zorg. RVU, maandags, 19.55 uur, Nederland 2; Hans Heijnen, Marcel van Dam, De onrendabelen. Vara, vrijdag 20 november, 20.00 uur, Nederland 2.
Vrijdag 27 november volgt een debat tussen wetenschappers over deze materie: Eigen schuld dikke bult