Texelse garnalenvissers geven niet op

Meteen koken, die beestjes

Op het hoogtepunt van haar visserij-imperium had de familie Boom vijf kotters in de vaart. Robert Frido is de laatste die nog actief vist - met toeristen aan boord. ‘De milieubeweging zal ons uiteindelijk nergens meer laten varen.’

Medium garnalenvangst1

‘DIT IS HET MOOISTE MOMENT’, zegt schipper Robert Frido Boom. Hij duwt de metalen hendel naar beneden waarmee hij de lier bedient. Ondertussen houdt hij vanuit de stuurhut in de gaten hoe ver het trechtervormige sleepnet al uit het water is. De lier zwoegt en piept. Beneden op het dek hangt zijn compagnon Herman Blom met zijn hele gewicht aan het gevulde uiteinde van het net, tot het helemaal binnenboord is. Door de mazen zien we geblikker en gefriemel. Herman geeft een ruk aan een touw, trekt nog eens en dan stort de vangst in een grote bak. Duizenden garnalen, grijs en half doorzichtig, met lange voelsprieten, krioelen door elkaar. In de bak liggen ook kwallen, kleine platvisjes, zeesterren en krabbetjes: de bijvangst die straks weer levend overboord gaat.

Krap een uur geleden vertrok de TX10 Emmie uit de haven van Oudeschild op het eiland Texel. Over een uurtje zijn we weer terug. Een korte tocht voor een garnalenvisser. Dit is dan ook geen gewoon vissersschip. Op het dek schuifelen toeristen rond. Nederlanders en Duitsers. Goed ingepakt in regenkleding. De tocht van vanmorgen is de laatste die Blom en Boom vandaag maken. Normaal gesproken varen ze ook ‘s middags uit. Maar er wordt een zware noordwesterstorm verwacht, en op overboord geslagen toeristen zit niemand te wachten. 'Zo'n storm geeft een hoop gelazer’, zegt Robert Frido. In zijn oren heeft hij gouden ringen waarin op kunstige wijze garnaaltjes zijn verwerkt. Een traditie van de visserman: spoelt zijn lijk ergens aan, dan staat het goud in zijn oren garant voor een behoorlijke begrafenis.

Medium garnalenvangst2
Medium garnalenvangst3

Op het dek staat Herman bij de bak vol zeeleven. Hij verzamelt de toeristen om zich heen. ‘Kinderen vooraan. Hé, jongens, niet met je jatten in de vangst. Weten jullie wat kielhalen is?’ In plat-Nederlands en steenkolen-Duits vertelt hij over de garnaal (‘Ohne Ehec’) en de bijvangst. Over de bloemkoolkwal, de knorhaan - ‘een prachtig roofvisje maar vol graten, dus niet te eten’ - en over een spierinkje dat naar komkommer ruikt. Hij laat kinderen en volwassenen aan de vis snuffelen. Dan houdt hij een klein platvisje omhoog. ‘Wie gaat mij vertellen wat voor vis dit is?’ ‘Een schol’, zegt Joep van een jaar of tien enthousiast. ‘Nou mensen’, zegt Herman, ‘Joep is als baby waarschijnlijk een paar keer van de commode gedonderd. Dit is geen schol, dit is een botje.’ Herman vlijt zeesterretjes en visjes in de gespreide handen van de kinderen, die de diertjes voorzichtig deponeren in een bak van waaruit ze straks weer in zee worden gespoeld. Joep krijgt de eervolle opdracht om iets belangrijks helemaal naar boven te brengen, naar de stuurhut van Robert Frido. Zijn beteuterdheid verdwijnt op slag. Intussen vervoert een jacobsladdertje de gesorteerde grijze garnalen naar een grote ton kokend zeewater. Nadat ze gekookt zijn worden ze pas roze. Je moet ze levend koken, anders blijven ze recht. En rechte garnalen kun je niet pellen. De toeristen mogen het meteen proberen. ‘Drukken, draaien, trekken’, zegt Herman. ‘En dan lekker sabbelen op overheerlijke Hollandse garnaaltjes. Zonder conserveermiddelen. Verser kan niet.’

Medium garnalenvangst4
Medium garnalenvangst5

ROBERT FRIDO BOOM (41) is mijn achterneef. Of eigenlijk mijn achter-achterneef: hij is een zoon van een neef van mijn vader. Het is niet voor het eerst dat ik meevaar met een garnalenkotter van mijn familie. Dat deed ik al als kind, met de TX88, het schip van Jan Boom, Robert Frido’s opa en mijn oudoom. In de zomer, als het voor een lonende garnalenvangst te warm was, voer oom Jan toch uit, met toeristen aan boord. Twee van zijn zoons, onder wie Alfons (de vader van Robert Frido) werkten aan dek om de netten binnen te halen, de garnalen te koken en de toeristen uitleg te geven. Ze spaarden hun achterneefje voor hun ruwe humor en lieten me, apetrots, helpen met het binnenhalen van het net.

In 1994 kochten Robert Frido en zijn vader de TX10, die werd gebruikt om op kokkels te vissen. Dat mag niet meer sinds op aandringen van milieugroeperingen de mechanische kokkelvisserij werd verboden. In de bedrijfsvoering van Blom en Boom is de garnalenvangst te verwaarlozen, want de netten gaan maar één keer, en vrij kort, te water. De vangst wordt in doorzichtige plastic zakjes meegegeven aan de toeristen. Met zijn geringe diepgang en zijn lange, brede dek is de TX10 uitermate geschikt voor het meevoeren van belangstellenden. Tegen betaling uiteraard. Tien euro per persoon; kinderen negen, onder de drie gratis. ‘We willen de mensen laten zien wat er in de zee leeft en hoe mooi het wad is’, zegt Robert Frido Boom. Als de netten zijn geleegd zien we zeehonden.

Medium garnalenvangst5
Medium garnalenvangst6

Waag het niet Robert Frido te beschouwen als een tour operator op zee. Hij is en blijft visser. Toen hij vijftien was stopte hij met school om te gaan vissen op de kotter van zijn vader Alfons. Inmiddels bezit hij samen met Herman drie van de vier schepen waarmee vanaf Texel toeristen het wad op worden gevaren. ‘Het vissen zit ons in de genen. Mijn opa viste al, en veel van mijn ooms. Ook voor de wet zijn wij gewoon vissermannen.’ Hij wijst op een zwart kastje dat op de wand van de stuurhut is gemonteerd. ‘Dat is een satelliet-volgsysteem. Om te kijken of wij wel wegblijven waar niet gevist mag worden.’ De regels en de vele controles maken hem soms horendol. ‘Maar stoppen doe ik pas als ik niet meer die spanning voel bij het ophalen van de netten. Willen weten of je op de juiste plek hebt gevist, daar doe je het voor.’

Verspreid over de aardkloot, in zout, zoet en brak water, leven meer dan drieduizend soorten garnalen. Nederlandse garnalenvissers vangen de grijze garnaal, de Crangon crangon, die zich voedt met zeewier en algen, maar ook met kleine kreeftachtigen en weekdieren. Het beestje bezit twee paar onderkaken en één bovenkaak. In de viswinkel is de Crangon crangon verkrijgbaar als ‘Hollandse garnaal’, maar hij komt voor aan de kusten van de Noordzee en de Waddenzee, van Frankrijk tot Denemarken.

Medium garnalenvangst6
Medium garnalenvangst7

Biologen zijn het erover eens dat de grijze garnaal relatief ongevoelig is voor overbevissing. De Europese Unie heeft hem dan ook niet gequoteerd. Dat levert echter een ander probleem op: door overaanbod is de prijs gekelderd. Veel garnalenvissers reageerden daarop door hun vangst te verhogen, wat de prijs opnieuw naar beneden dreef. Op het dieptepunt kregen de vissers voor hun garnalen minder dan de helft van de kostprijs. De economische malaise in de garnalenvisserij wordt versterkt door de dominante positie van twee handelaren: Heiploeg uit Zoutkamp (de grootste garnalenhandelaar van Europa) en Klaas Puul uit Volendam. Tezamen beheersen ze 85 procent van de markt, en ze weigerden de vissers een betere prijs te bieden. Dat leidde eind april tot een staking van garnalenvissers in Nederland, Duitsland en Denemarken. De tijdelijke dip in het aanbod voerde de prijs op, en dus begon de staking al na drie weken te verlopen.

Het was de garnalenstaking, landelijk in het nieuws, die me nieuwsgierig maakte naar de vissers in onze familie. Altijd als ik op bezoek ging bij mijn opa Piet in Den Burg was er vis, die werd gebakken in het schuurtje achter in de tuin. Zelf was hij geen visserman, maar elke vrijdag ging opa op zijn Jawa-motor naar de haven van Oudeschild, om te zien of zijn broer Jan of een van diens zoons al waren aangemeerd, en nog een visje over hadden. Toen hij wat ouder werd ging hij op een brommertje. Steevast kwam hij terug met een grote zak vol schol, tong, en scharretjes. En met garnalen. Ik herinner me een berg op de eettafel en mijn opa die me met zijn grote handen, waarmee hij de teerste schaalmodellen van VOC-schepen in elkaar zette, voordeed hoe ik ze moest pellen. Mijn vader heeft ook nog eens een poging gedaan, maar ik heb het drukken, draaien, trekken nooit echt onder de knie gekregen. Tijdens de verjaardag van mijn opa, als de jeneverkruik rondging en oom Jan en zijn zoons er waren, werd er soms stevig gediscussieerd. Het ging over visquota, over het opvoeren van de vangstcapaciteit en of dat nou eigenlijk wel de bedoeling was. Ook was er sprake van een ultramoderne nieuwe kotter, de TX66, die in mijn jongensbrein mythische proporties aannam en moeiteloos met gigantische sleepnetten de zeeën leeg trok. Hoe zat dat met die Boomen en hun visserij? Per slot van rekening waren ze begonnen als garnalenvissers.

Medium garnalenvangst8
Medium garnalenvangst10

Rob van Ginkel, socioloog en antropoloog, universitair hoofddocent aan de Universiteit van Amsterdam, woont bij ‘t Horntje, de haven waar de Texelse veerboot naar Den Helder aanmeert. Hij onderzocht de Texelse vissersgemeenschap uitvoerig, wat hem in 1993 zijn doctorstitel opleverde. In 2009 publiceerde hij het boek Braving Troubled Waters. Hij vertelt hoe eind negentiende eeuw verse Texelse garnalen per stoomtrein werden vervoerd naar Frankrijk. Het ging mis nadat de Afsluitdijk werd gesloten, in 1932. De vangsten namen sterk af. Juist in die tijd zette Jan Boom zijn eerste schreden in de garnalenvisserij. Het zou het begin worden van een klein maar kortstondig visserij-imperiumpje.

In 1990 sprak hij met mijn oudoom, die hij ook in zijn boek opvoert. Jan Boom was voorzitter van een visserijvereniging in Oudeschild en hij had zo zijn ideeën over het vak. Het zat hem niet lekker dat de vissers uit het naburige, streng protestantse dorp Oosterend het beter deden dan de Oudeschilders. Ze hadden grotere schepen en waren doorgaans een week op de Noordzee, terwijl de Oudeschilders in hun wrakkige bottertjes vooral visten op het wad. 'Het stereotiepe idee was dat Oudeschilders de schoorsteen moesten zien roken en per se elke avond wilden terugkeren naar kaap kont: de brede derrière van moeder-de-vrouw. Als je zo'n verhaal aan Jan Boom zou voorhouden, zou hij ontploffen. Hij zag het anders, en hij had een punt. Het verschil was volgens hem dat ze in het gelovige Oosterend veel jongens hadden en in Oudeschild niet. Daar hadden de socialisten veel invloed. Die zeiden: neem niet te veel kinderen, want dan heb je vele monden te voeden en kun je jezelf niet ontwikkelen. Jan Boom was een uitzondering. Hij was katholiek en had negen zoons. Hij besefte dat je een knecht uitspaarde als je je zoons aan boord nam.’

Medium garnalenvangst11
Medium garnalenvangst12

WIM BOOM (70), de op een na oudste zoon van oom Jan, woont met zijn vrouw Annegriet in Het Buurtje, het wijkje met mooie oude huisjes rond de kleine katholieke kerk van Oudeschild waar van oudsher de katholieken in het overwegend socialistische vissersdorp neerstreken. In het ziekenhuis in Den Helder (Texel heeft er geen) heeft hij onlangs een nieuwe knie gekregen. Van titanium. ‘Piept niet als je door een detectiepoortje loopt. Daar is over nagedacht, neef.’ Hij vertelt vanuit zijn leunstoel, de benen gestrekt. ‘Mijn opa, jouw overgrootvader, was timmerman. Mijn vader was bij hem in de leer, maar hij vond er niks aan, dus ging hij vissen. Hij kon er nog een paar gulden meer mee verdienen ook. Hij heeft het langzaam opgebouwd. Ik ben naar de visserijschool gegaan, maar ik had niks met leren. Er was een tekort aan vissersknechten en omdat ons gezin erg groot was, negen jongens en drie meisjes, was het erg prettig als ik aan boord kwam. Daardoor kregen we het wat breder. Ik was nog geen veertien toen ik al voer. Ik heb er nooit een dag spijt van gehad.’

Ook drie andere zoons van oom Jan werden visser. Twee andere zoons runden een smederij. De ‘zes gebroeders’, zoals ze al snel werden genoemd, besloten met hun vader een familiebedrijf op te richten. Het was een gouden greep, want er was nooit gedoe met personeel. ‘De zaken gingen goed. Dus leenden de banken ons geld op ons blote gezicht. Daardoor konden we explosief groeien.’ De smederij werd een scheepswerf inclusief droogdok en op het hoogtepunt had de familie Boom vijf kotters in de vaart. In 1972 besloot Wim om samen met Annegriet verder te gaan en uit het familiebedrijf te stappen. Zijn broers wilden niet doorgroeien, Wim wel. Dat ging zonder ruzie, maar het leverde wel discussies op over de schaalvergroting van de visserij, die in die tijd een enorme vlucht nam. Dat waren de verhitte gesprekken die ik hoorde bij mijn opa. Annegriet Boom: ‘Wim heeft het altijd in zich gehad om echt te ondernemen. Zorgen dat je de ontwikkelingen goed bijhoudt en dan voorop lopen. Elke tien jaar een nieuwe kotter met meer capaciteit. Ik heb wel eens gedacht: als het nu misgaat, hebben we niets meer.’ Uiteindelijk bezaten Wim en Annegriet de grootste en modernste kotter van de Nederlandse vloot, de TX66, en een heel scala aan verhandelbare visrechten.

Medium garnalenvangst13
Medium garnalenvangst14

In 2000, op zijn zestigste, kreeg Wim de kans om zijn kotter en zijn visquota tegen een uitstekende prijs te verkopen. Daarna ging het bergafwaarts met de visserij. Door teruglopende visstanden werden de quota kleiner, en de milieubeweging begon zich te roeren. De boomkor - het type sleepnet dat wordt gebruikt bij het vissen op platvis en garnalen - kwam onder vuur. De metalen sloffen en wekkerkettingen die over de zeebodem slepen, en bij de garnalenvisserij de kunststof klossen die over de bodem rollen, zouden schadelijke ‘bodemberoering’ veroorzaken. Vissers vinden dat onzin en redeneren juist dat het opwoelen van kleine organismen op de zeebodem een extra voedingsbron vormt voor vissen en garnalen.

Op garnalen viste hij vanaf 1962 niet meer, wel op schol en tong, en een tijd op haring. Dat leverde meer op. Wim Boom: ‘Maar ik heb het garnalenvissen altijd prachtig gevonden. Dat je die beestjes meteen kookte en kon opeten. Ik heb er heel wat naar binnen gewerkt.’ Met lede ogen zag hij hoe de modernisering juist de garnalenvisserij nekte. Bij de gequoteerde vissoorten had de productieverhoging een wettelijke grens. Bij de garnalenvangst niet. ‘Toen ik met mijn vader op garnalen viste, moesten we de boot laten dobberen als we de vangst verwerkten. Nu vis je door terwijl je in de gemechaniseerde kookpot op je sloffen tweeduizend kilo garnalen kookt. Niets te klagen over de kwaliteit hoor, maar je moet het reguleren aan de basis. Afspreken dat je niet langer dan een etmaal vaart, dan heb je goede garnalen voor een goede prijs.’

Dat is precies wat de garnalenvissers deden in de periode 1998-2000. Er werden vangstbeperkingen afgesproken en Heiploeg en Klaas Puul garandeerden een minimumprijs. De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMA) kreeg er lucht van, onderzocht de zaak en oordeelde dat er sprake was van een kartel. Boete: 13,8 miljoen euro. In maart werd de uitslag bekend van een jarenlang slepende rechtszaak. De boete voor de vissers en handelaren pakte lager uit, maar bedraagt nog altijd 4,4 miljoen euro. Met 9720 euro komen de garnalenvissers van Texel (acht garnalenkotters op een totaal van 24 kotters) er genadig van af. ‘Ik kan er met mijn verstand niet bij’, zegt Wim Boom. ‘Vangstbeperking is toch goed voor iedereen? De milieubeweging heeft minder te klagen, de garnalenstand blijft goed en de vissers krijgen een eerlijke prijs.’ Maar dat geldt niet voor de consument, oordeelde de NMA. Die betaalt te veel voor zijn garnaaltjes.

Medium garnalenvangst15
Medium garnalenvangst16

DIRK ALBERT BLOM, broer van Herman en schipper van de TX25, sluit de deur als we de gekoelde ruimte verlaten waar zijn pelmachines draaien. Zonder het geraas praat het een stuk makkelijker. Vorig jaar verkocht hij zijn garnalen het hele jaar noodgedwongen onder de kostprijs, en het ziet ernaar uit dat het dit jaar nog slechter wordt. Hij staakte mee, maar veel meer dan een signaal is de actie volgens hem niet. ‘Mensen vergeten dat ook de retailers hier schuld aan hebben. Die betalen veel te weinig aan de handelaren. Ondanks de gedaalde inkoopprijs kosten Hollandse garnalen in de supermarkt nog even veel als een jaar geleden.’

Tot zijn frustratie leidde de schaalvergroting tot nog een probleem: het wegvallen van de pure, ongeconserveerde Hollandse garnaal. De firma’s Heiploeg en Puul laten hun garnalen met de hand pellen in Marokkaanse pelfabrieken. Vroeger gebeurde dat in Nederland, ongecontroleerd, door huisvrouwen die er een leuk zakcentje mee verdienden. Sinds 1990 mag er nog slechts grootschalig gepeld worden in hygiënische bedrijfsruimtes. Volgens Heiploeg en Puul is dat in Nederland te duur, dus gaan hun garnalen per vrachtauto heen en weer naar Marokko. Om de garnalen op dat lange traject goed te houden, worden kunstmatige conserveermiddelen toegevoegd. Dirk Albert Blom: ‘Die garnalen staan stijf van de rotzooi. Ik wil een puur product leveren.’ Daartoe schafte hij twee pelmachines aan. Een voor de kleine en een voor de grotere garnalen. Met de hand pellen gaat sneller en er treedt minder verlies op. Bovendien staan twee medewerkers permanent de gepelde garnalen te ‘lezen’, om huidjes te verwijderen die de machines hebben gemist.

Medium garnalenvangst18
Medium garnalenvangst17

Slechts twintig procent van zijn vangst kan Dirk Albert op deze manier verwerken. De verse garnalen kunnen nog niet in heel Nederland geleverd worden, wegens de korte houdbaarheid. Voor de overleving van zijn bedrijf is hij genoodzaakt tachtig procent van zijn vangst via de afslag te verkopen, aan bedrijven als Heiploeg en Klaas Puul. ‘Toen we net begonnen werd ik geboycot. Een jaar lang kon ik bij de afslag mijn garnalen niet kwijt.’ Nu gaat het beter, maar Heiploeg heeft zijn concept gepikt. Het bedrijf heeft nu veertien pelmachines staan, maar voegt volgens zijn website nog ‘een minimum aan conserveermiddel’ toe. Na vijf jaar ploeteren begint de dagverse Waddengarnaal van de TX25 een grotere bekendheid te krijgen. Dirk Albert levert inmiddels aan verscheidene toprestaurants en zijn garnalen zijn verkrijgbaar op de Amsterdamse Noordermarkt, bij de Goede Viskraam. Voor het eerst ziet het ernaar uit dat hij quitte speelt met zijn pelmachines.

Een van de restaurants die de Waddengarnaal geregeld op het menu heeft is het enige Texelse restaurant met een Michelin-ster, de Culinaire Verwennerij Bij Jef, in Den Hoorn. Chef-kok Jef Schuur zat bij Robert Frido Boom in de klas en is een goede bekende van Dirk Albert Blom; Texel is een kleine gemeenschap. Jef heeft speciaal voor de gelegenheid naast de Waddengarnaal ook de niet-duurzame Holland-Marokko-versie in huis gehaald. Van beide soorten vindt hij een garnaal waar nog een restje huid aan zit. Hij geeft me eerst het Holland-Marokko-garnaaltje. Ik eet hem met huid en haar, maar er kraakt niks. Hetzelfde procédé bij de Waddengarnaal levert gekraak en geknauw op. ‘Het huidje is zacht gemaakt door conserveermiddelen. Mensen staan er niet bij stil wat voor troep er in hun voedsel zit.’

Medium garnalenvangst19
Medium garnalenvangst20

Hoe zal het verder gaan met de garnalenvissers? Robert Frido is de laatste Boom die nog actief vist, zij het met toeristen aan boord. Het ziet er niet naar uit dat hij zal terugkeren naar de volwaardige garnalenvisserij. ‘De milieubeweging zal ons uiteindelijk nergens meer laten varen’, vreest hij. ‘Kijk maar eens naar Natura 2000. Volgens dat plan willen ze ons bannen van de beste visgronden.’

‘Het gaat helemaal niet zo slecht’, zegt Wim Boom. Vorige maand bleek dat de visstand van veel soorten zich gunstig ontwikkelt. Bovendien vermoedt hij dat de hoge brandstofprijs uiteindelijk een zege is. ‘Dat zet innovatie in gang. Er wordt nu volop geëxperimenteerd.’ Hij pakt een schrijfblok en tekent een sleepnet met sumwing en een pulskor, twee aanpassingen aan de gangbare boomkor die niet alleen leiden tot aanzienlijke brandstofbesparing maar ook tot een minimalisering van bodemberoering.

Medium garnalenvangst21
Medium garnalenvangst22

De visserij, ook die op garnalen, wordt kleinschaliger en gevarieerder, voorspelt onderzoeker Rob van Ginkel. ‘Veel schippers hebben hun grote kotters verruild voor kleinere scheepjes waarmee ze vissen op garnalen en verschillende soorten platvis. Ze spreiden het risico.’

Kleinschaliger en duurzamer. Dat klinkt als Dirk Alberts TX25, die overigens experimenteert met een pulskor - waarbij de garnalen door minimale stroomstootjes opspringen en in het net belanden. Meer garnalen als de Waddengarnaal, dat zou niet gek zijn.

Medium garnalenvangst25
Medium garnalenvangst26

In zijn Culinaire Verwennerij legt chef-kok Jef Schuur twee eetlepels klaar, een met Holland-Marokko-garnalen en een met Waddengarnalen. De gangbare garnaal valt in het niet bij zijn Wadden-broertje. Die is veel romiger, zilter en voller van smaak. Om het er nog even in te wrijven bereidt Schuur een cannelloni van Waddengarnaaltjes met fijne groenten en lavendelmayonaise, omwikkeld met flinterdun runderrookvlees. Als dit eens de toekomst van de Hollandse garnaal zou kunnen zijn. Het is verrukkelijk.

Medium garnalenvangst28