Michael portillo een brokkenpiloot moet de conservatieven van de ondergang redden

‘Een van Labours belangrijkste aanwinsten’, schreven de kranten toen Michael Portillo de actieve politiek betrad. Als Conservatief, welteverstaan. De bestrijder van de ‘New British Disease’ maakt het Major niet makkelijk.

KAPOTGESLAGEN EIEREN en spuug druipen van de regerings-Rover. Op de achterbank wendt Michael Portillo zijn uitdagende grijns van de woedende studenten af. Zijn toespraak werd herhaaldelijk onderbroken. ‘Slimy git’, 'bastard’, scholden de toehoorders. Dergelijke verwensingen hoort het jongste Britse kabinetslid vaker, niet alleen tijdens publieke speeches maar ook in John Majors werkkamer. Want Portillo geldt als een van Majors gevaarlijkste tegenstanders.
Backbenchers zien in hem de gedreven partijman die het ideeengoed van de Conservatieven opnieuw kan ijken. Na vijftien jaar regeren is daar grote behoefte aan. Recent partijonderzoek toont aan dat slechts een fractie van de Tories nog met de huidige partijleuzen de straat op wil. De partij is verouderd: ruim zestig procent van de leden is pensioengerechtigd. Men wil visie en nieuw bloed. Veel commentatoren beschouwen Portillo vanwege zijn intelligentie, zijn knappe verschijning, zijn politieke instinct en ongekende rechtlijnigheid als ideaal tegenwicht tegen de charismatische Tony Blair, de Labour-leider in spe. Kortom, in Westminster wordt de Portillo-factor zorgvuldig gewogen.
Zijn eerste missie lijkt echter vooral het ondergraven van Majors geloofwaardigheid. Portillo’s uitspraken en vooral zijn timing duwden de premier de afgelopen maanden meermaals naar de politieke afgrond.
Toen Major ongeneerd hard tegen bedelende zwervers aanschopte ('aanstootgevend voor het toerisme’), stelde de glamour boy onmiddellijk voor de huursubsidie aan uitkeringsgerechtigden te schrappen. Dan was er het idee om die bijstandsbietserij van alleenstaande moeders te beeindigen, want voor menselijke fouten in de slaapkamer hoeft de staat in Portillo’s ogen niet op te draaien. Een Major-getrouwe stelde eerder al dat 'illegitimate babies’ door volledige families moeten worden geadopteerd. 'Down with unwed mothers’, beschreef The Economist de sfeer. Waarna Portillo verklaarde dat het gehele sociale leven is ontwricht door de bastaarden.
In BBC’s Newsnight stelde Portillo terloops dat het kabinet al achttien maanden ieder vertrouwen mist. Maar dat hij Major voortijdig wil laten vallen, is een 'absurd proposition’, glimlachte Portillo hautain. Hij is 'een van Labours belangrijkste aanwinsten’, concludeerde The New Statesman.
In voorbije dagen zou de subversieveling onmiddellijk zijn ontslagen. Portillo heeft echter het tij mee: sinds januari rebelleren Conservatieve parlementsleden openlijk tegen Major. Bovendien vertegenwoordigt de ambitieuze staatssecretaris van Financien de machtige Thatcherites. Toen haar eigen kabinetsleden Margret Thatcher dwongen af te treden, drong Portillo er tot in het laatste uur op aan om terug te vechten. 'Met slechts een fractie van zijn geestdrift in hogere kringen zou dat inderdaad mogelijk zijn geweest’, schrijft Thatcher in haar memoires.
AFKOMSTIG UIT DE handel schoot Portillo midden jaren tachtig omhoog als adviseur op de departementen Energievoorziening, Handel & Industrie en Financien. Oud-ministers wezen al enige tijd op het talent. Nigel Lawson noemde hem een 'committed hawk’ en Allan Clark voorspelde Portillo’s invloed 'in the forefront of politics’.
Het is overigens onwaarschijnlijk dat de voormalige assistent-whip van de partij Major zelf opvolgt. Portillo is 'too young and accident prone’, oordeelt Guardian-commentator Hugo Young. Zo kwam hij in zijn tomeloze privatiseringsdrang in februari met het idee om het onderhoud van Royal Air Force-vliegtuigen aan particulieren te gunnen. 'Duitse technici in de RAF!’ schreeuwden de tabloids. Zulke fouten lijken funest. Niettemin lekten onlangs plannen van een informele campagnecommissie uit die Portillo in de partij aan de macht moet brengen.
De strijd onder Conservatieven gaat in de komende weken echter waarschijnlijk tussen Kenneth Clarke, Michael Heseltine en enkele vroegtijdig elders geparkeerde ex-kabinetsleden. Ook Michael Howard (Binnenlandse Zaken) is kansrijk. Clarke, de minister van Financien, maakt volgens de bookies de meeste kans. Hij stelde zich openlijk kandidaat. Maar Clarke heeft naar de zin van de rechtervleugel te veel fouten gemaakt, zoals een belastingverhoging tegen iedere belofte in en een zeer pro-Europese houding. Komt Portillo dan in beeld?
PORTILLO APPELLEERT, met zijn populaire haardracht, vooral aan de jonge Conservatieve kiezer. Hij heeft lak aan sociale trends, is wars van de realiteit aan de onderkant en is extreem arrogant. Zijn generatie is ten tijde van 'Thatchers revolutie’ tot politieke wasdom gekomen. Op partijbijeenkomsten van de jeugdafdeling liepen zij vol bravoure rond met de button: 'We do it with a woman on top.’ Portillo haat de 'kletsende klasse’ van academici, radicale onderwijzers en linkse journalisten met hun 'progressieve nonsens’. Onophoudelijk brandmerkt hij hun cynisme en nihilisme als de 'New British Disease’. In januari pleitte hij voor terugkeer naar eerbied voor hierarchie, voor Kroon, Parlement en Kerk. Dat hield de samenleving vroeger bijeen. Wel verzet Portillo zich tegen geerfde privileges, met hun 'immuniteit voor hervormingen’. Hij verwijt de Tories dat ze louter interen op hun erfenis. De nieuwe Tory moet respect afdwingen door de samenleving te dienen, niet het eigen welzijn. Actief voluntarisme en verantwoordelijk burgerschap keren voortdurend in zijn speeches terug.
De komende ideologische strijd zal dan ook niet gaan over de tegenstelling tussen links en rechts, maar tussen vernieuwers en behoudzuchtigen. Portillo’s conservatisme wijkt wel vaker af van Tory-tradities. Hoewel hij een apologeet is van de vrije markt met minimale overheidsinvloed, wil hij de staat een zeer krachtige hand geven in de opvoeding van jongeren en devianten. 'Verantwoordelijk conservatisme’, aldus Portillo. 'Plat populisme’, oordelen zijn critici.
MET DE JAARLIJKSE kabinetsherschikking in het vooruitzicht, roepen partijoudsten Major op om Portillo vooral niet te ontslaan. 'He would be mad’, zei oud-partijvoorzitter Lord Parkinson. Buiten het kabinet doet Portillo Major veel meer kwaad, zoals Michael Heseltine Thatcher in de dagen voor haar aftreden bewees. Portillo is 'virtually unsackable’, aldus The Times. De krant noemde hem een 'Brutus in waiting’.
Major overweegt nu kennelijk om hem een groot departement te geven. Zo koopt hij Portillo’s steun en behoudt hij diens loyaliteit. Een dodelijke strategie, oordeelde een oud kabinetslid. De jonge relrat verkrijgt zo het cachet van een gewichtig kernkabinetslid. Op de komende partijconferentie is hij dan uitgegroeid tot een zeer serieuze tegenkandidaat. Wegpromoveren lijkt dus beter. 'Geef hem een van de zwaarste, grootste uitgavenposten, een departement dat iedere minister eronder kreeg’, suggereert The Guardian. 'Stuur hem naar Noord-Ierland.’ Portillo zal die gifbeker evenwel weigeren en Majors aftreden vanuit de achterhoede bewerkstelligen.
Partijprominenten en opinieleiders ter rechterzijde vinden hem onmisbaar voor de verkiezingsstrijd. Blair en zijn Labour moeten worden gestopt. Major is daarvoor te grijs, Clarke te ijdel en te weinig waardevast. Heseltine leek met zijn langdurige kabinetservaring, zijn tomeloze ambitie en het charisma van Tarzan ideaal naast de relatief onervaren Portillo, maar Labour bracht meteen Heseltine’s zwakke plek voor het voetlicht: een zware hartaanval, vorig jaar juni. Groot-Brittannie overleeft een nieuw millennium onder Heseltine niet, zo wordt letterlijk beweerd.
Op zulke momenten wegen de Conservatieven de Portillo-factor.