De 21 beste romans van de eeuw

Midden in de wereldgeschiedenis

Valeria Luiselli laat de grootsheid van mensen zien © Devin Yalkin / The New York Times / HH

Het verhaal in deze vernieuwende roman van Valeria Luiselli wordt verteld vanuit een ‘ik’, een documentairemaakster met een dochter van vijf die leeft met een geluidsdocumentalist en diens zoontje van tien. Samen vormen ze een anarchistisch en vrolijk gezin. De ‘ik’ is bevriend met de Mexicaanse Manuela, die haar twee dochtertjes moest achterlaten in Mexico. Onlangs stuurde hun oma hen op pad: ze kwamen lopend de grens over, het telefoonnummer van hun moeder in hun jasjes genaaid, en worden vastgehouden in Texas. De ‘ik’ helpt Manuela met het vertalen van documenten en het vinden van een advocaat. Maar er komen tienduizenden kindvluchtelingen, lopend door de woestijn en zich verstoppend in treinen, met instructies dat ze zich moeten laten oppakken door de grenspolitie, dan maken ze kans op legale doorreis. De politiek heeft zich tegen hen gekeerd. Kranten spreken van ‘hordes’, ‘een bijbelse plaag’, ‘virusdragers’. Ze ontmenselijken hen.

Het stel begint aan een reis per auto van New York naar het zuiden. De man wil op zoek naar geluidssporen van de laatste vrije indianen en zich in indianengebied vestigen. De ‘ik’ wil een documentaire maken over de vluchtelingencrisis en daarna terug naar New York. De man wordt steeds zwijgzamer. Ze voelt dat ze hem kwijtraakt. Toch genieten ze nog van hun avonturen onderweg, van de songs die ze draaien, van de luisterboeken, de verhalen die de man vertelt over de overgave van de Apachen. De ‘ik’ leest hoofdstukken voor uit het boek De treurzangen.

Die ‘treurzangen’ vormen een verhaal-in-het-verhaal. Als een homerisch epos in zestien zangen vertelt het over de gevaarlijke tocht van zeven vluchtende kinderen. Het maakt de lotgevallen van de tienduizenden inleefbaar: we volgen steeds dat ene kleine groepje, hun honger, hun kapotte kleren, de steun die ze soms onderweg van mensen krijgen, hun angst, de dood van een van hen, hun onderlinge solidariteit. Prachtige teksten, opgebouwd uit verwijzingen naar bestaande literatuur, maar dat heeft niets nadrukkelijks. Het is alsof deze treurzangen de oudere teksten in- en uitademen, alsof ze een nieuwe vorm van intertekstualiteit creëren. De zangen lezen als een klassiek epos, een mythisch verhaal, als een droevige elegische onderstroom die de primaire geschiedenis van het gezin in de auto steeds nadrukkelijker begeleidt.

Meer dan welk medium ook kan de roman de drama’s van de wereld- geschiedenis voelbaar maken

Soms leest de ‘ik’ een zang voor in haar microfoon, om te gebruiken in haar documentaire, soms is het de jongen die alleen verder leest of de ‘ik’ die een zang aan man en kinderen in de auto voorleest. Wat de invoeging van de ‘treurzangen’ doet, wordt geflankeerd door verhalen over de laatste in vrijheid levende Apaches. Die geschiedenis komt heel dichtbij omdat de man meent dat hij geluiden en stemmen van gestorvenen nog kan opvangen in het landschap. De indianen gaven zich uiteindelijk over en werden in treinen gezet waarmee ze moesten reizen naar de ‘vallei van de echo’s’ – waar zij, aldus het volksgeloof, nog steeds voortleven als nooit helemaal wegstervende echo’s.

Luiselli breekt met de regels van het genre roman, van de literatuur überhaupt, met een radicale vorm van intertekstualiteit. Niet alleen oudere klassieke teksten doen in haar boek mee, maar ook songs, films en historische archiefstukken als overlijdensaktes, de polaroids die de jongen maakt, lijsten van literatuur en aantekeningen die de ouders bij zich hebben. Ook filosofieën en wetenschappelijke theorieën, zoals ze het hoofdpersonage doordrenken in haar voelen en denken, ademen mee. Maar deze intertekstualiteit doet heel natuurlijk aan. Zo werkt het, zo denk je, zo leef je in vele werelden tegelijk.

De jongen en het meisje voelen aan dat hun ouders uit elkaar gaan. Ze identificeren zich ook zo sterk met de vluchtende kinderen dat de jongen zijn moeder wil helpen de vermiste dochtertjes van Manuela te zoeken. Zijn besluit om ’s nachts met zijn zusje weg te lopen uit het hotel wordt ook ingegeven door protest tegen de scheiding: als ze nu zelf vermiste kinderen zijn, blijven ze misschien altijd bij elkaar als ze weer gevonden worden. Ze verblijven bij een groepje vluchtelingkinderen, hun kwetsbaarheid is hartverscheurend. Het wordt spannend en gevaarlijk, maar uiteindelijk weten de kinderen de vallei van de echo’s te bereiken waar de ouders hen terugvinden.

Gaan ze uit elkaar? Ja. Toch is dit het meest dramatische en prachtige boek dat ik in lange tijd las, vooral omdat het zowel een persoonlijke als een collectieve geschiedenis is. Luiselli situeert haar verhaal midden in de wereldgeschiedenis, op wat misschien een keerpunt zal blijken te zijn in de migratiestroom van zuid naar noord. Het geweld dat de vluchtelingen doet vertrekken aan de ene kant en het geweld dat hen tracht te keren anderzijds is tot onhoudbare proporties aangezwollen. Die wereldwijde crisis wordt hier getoond, ook door wat het doet met individuele levens in alle betrokken gemeenschappen. Meer dan welk medium ook kan de roman de drama’s van de wereldgeschiedenis voelbaar maken, zo toont Luiselli aan. Zij laat de grootsheid en de verbondenheid van mensen, grote en kleine, op een onvergetelijke manier zien.


Maaike Meijer is letterkundige en honorair hoogleraar genderstudies. Naast Luiselli noemde ze Marlene van Niekerk, Agaat; Jenny Erpenbeck, Een handvol sneeuw; Nino Haratischwili, Het achtste leven en Nicole Krauss, De geschiedenis van de liefde