Generatie Digitaal Jij-paradijs Youtopia

Mijn naam is David Freaky Dave DJ Vis Van Hengel

Veel mensen leven in tientallen rollen en doen volop verslag van hun leven via nieuwe media. Ze zijn vaak de kritische en liefdevolle toeschouwers van hun eigen leven. We kunnen best zonder Youtopia.

YOUTOPIA IS EEN utopie, een jij-paradijs. Het is de vervolmaking van de wensen, dromen en idealen van haar inwoners. Youtopia staat voor jouw carrière, jouw woning, jouw vrienden, jouw idealen, jouw perfecte lichaam, jouw identiteiten.
Youtopia heeft utopische kanten voor haar inwoners, de Youtopisten. Die richten zich echter vooral op hun eigen omgeving en keren zich af van het collectief, van omgevingen die niet om henzelf draaien.
Het concept Youtopia komt niet voort uit sociologisch onderzoek. Het is een filosofische overdrijving die zich ten doel stelt om maatschappelijke verschijnselen te benoemen en te bekritiseren. Daarom zijn vragen als: wie zijn die Youtopisten? Waar wonen ze? Waar kopen ze? hier minder belangrijk dan vragen als: wat zijn de kenmerken van Youtopia? Wat is een ideaaltypische Youtopist? Hoe moeten we die beoordelen? In zoverre Youtopisten toch sociologisch geduid zouden moeten worden, vertonen ze als groep veel verwantschap met de door Richard Florida benoemde (en hevig bediscussieerde) creatieve klasse waaronder naar zijn inschatting zo'n dertig procent van de westerse beroepsbevolking valt.
Youtopia heeft drie essentiële kenmerken: het is de ideale omgeving van één persoon die materiële (1) en virtuele eigenschappen (2) heeft. In die omgeving leeft de inwoner (de Youtopist) in vele rollen tegelijk (3). Ik gebruik de term ‘Youtopia’ zowel voor de gezamenlijke kenmerken van alle Youtopia’s als om die perfecte omgeving van één persoon aan te duiden.
De term Youtopia heeft dezelfde klank als Utopia, als je dat in het Engels uitspreekt. Daarmee zij benadrukt dat Youtopia door haar maakbaarheid en de grote mate van tevredenheid die de inwoners kenmerkt trekken heeft van een utopie. Bovendien, waar het utopische denken over de samenleving - hier begrepen als het belangeloos nadenken en dromen van een betere wereld - vrijwel verdwenen lijkt te zijn, bestaat het in Youtopia nog volop.
Ik spreek van You-topia en niet van I-topia, om de complexiteit van de inwoners te benadrukken. Omdat Youtopisten in tientallen rollen leven en volop verslag doen van hun leven via nieuwe media, zijn ze vaak de kritische en liefdevolle toeschouwers van hun eigen leven. Een Youtopist kijkt naar zichzelf alsof hij of zij naar een groep intieme vrienden kijkt.
Youtopia bestaat uit je appartement met je zelfgemaakte gordijnen, je designstoelen, het kitschbehang en de art deco servieskast. Het bestaat uit je favoriete plekken: de ijswinkel op de hoek, je lievelingsrestaurant, je stamkroeg, een hotel in Parijs. Maar Youtopia krijgt net zo goed vorm dankzij de Youmedia: jouw digitale fototoestel, smartphone en computer die je in staat stellen overal je omgeving te reproduceren.
Waar je je ook bevindt, jouw muziek, jouw films, jouw foto’s reizen mee. Zelfs je vrienden reizen een beetje mee; je kunt met ze chatten en skypen.
Youmedia stellen je in staat om je over het grootste deel van de wereld te verplaatsen en daar je eigen omgeving mee naartoe te nemen. Vervolgens kun je wat je ziet en meemaakt stukje bij beetje in die omgeving toelaten. Na een lange vlucht aangekomen in Indonesië creëer je eerst je eigen omgeving door je lievelingsmuziek op te zetten, met wat vrienden en familie te skypen, mailen of chatten, je kijkt een film die je hebt gedownload, scrollt door wat fotoalbums en maakt een paar aantekeningen voor je weblog. Je keert je van je directe omgeving af. Maar als je bent geacclimatiseerd en tijdens een mooie excursie de eerste foto’s van de zonsondergang, de tempels en de rijstvelden zijn genomen, dan laat je het land ook toe in je omgeving. Als je nu bijkomt van een lange dag voeg je aan al je foto’s de foto’s van Indonesië toe en aan de verhalen over jezelf voeg je het hoofdstuk Indonesië toe. Je voelt je betrokken bij een arme familie waar je gastvrij ontvangen werd en besluit hen te blijven steunen. Je stuurt e-mails naar je vrienden waarin je hun vraagt een kleine bijdrage te leveren voor de opleiding van de oudste kinderen van die familie.
Thuis hang je aan je muur een foto uit Indonesië, een paar andere foto’s zet je op Facebook, als het journaal nieuws uit het land brengt zap je niet langer weg. Misschien wordt de kleine Indonesische huistempel waar je opeens zeker wist dat je met dat ene meisje uit Enschede 'verder wilde’ zelfs het symbool van jullie relatie. Je beschouwt jezelf in een eindeloze reeks van foto’s, films en tekst alsof je een intieme vriend bent van de tientallen 'zelven’ waarin je je verwezenlijkt. You-topia. Niets bijzonders.
Wel bijzonder is dat deze manier van leven voor een grote elite van de westerse bevolking mogelijk is geworden en dat ze zich kenmerkt door soms razendsnelle schakeling tussen rollen. De manier van leven van de Youtopisten is intens en gaat gepaard met veel verplaatsingen en een gigantische vrijetijdsindustrie. Zelfs Benjamin Barber, de zwaarmoedige criticaster van het consumentisme, geeft toe dat de eenvormigheid van de massacultuur vooral een probleem is voor degenen voor wie een uitje bestaat uit een Big Mac bij McDonald’s en een wandeling door een winkelparadijs waar ze niets kunnen kopen. Verveling, van oudsher het grote probleem van de elite, is in de 21ste eeuw bijna overwonnen.
Youtopisten leven duizendvoudig. Ze zijn de meesters van de gedaanteverwisseling. Op een relatiesite voor hoogopgeleiden noemt iemand zich David, maar op een voetbalsite heet hij Master Dave. Op een website voor bodybuilders heet hij Freaky Dave 9### omdat hij zijn vetpercentage heeft weten terug te brengen tot negen procent en op de Facebook-pagina van zijn vier jaar oudere zuster accepteert hij dat zij hem nog altijd Kuiken noemt. En die hoedanigheden bestaan niet alleen op internet. Op zijn werk laat hij zich bij zijn volledige naam, David Jan, noemen, zijn schoolvrienden noemen hem DJ en zijn studievrienden spreken hem aan bij zijn achternaam Van Hengel en soms bij zijn bijnaam Vis. Die identiteiten hebben ook weer virtuele pendanten. Op de PlayStation noemt hij zich DJ en zijn e-mailadres DJ93@hotmail.com gebruikt hij voor de correspondentie met zijn vrienden uit zijn eindexamenklas. Vis@vis.nl verwijst naar zijn website waar hij met studievrienden afspraken maakt voor hun jaarlijkse uitje diepzeevissen. DavidJan.vanhengel@multilever.nl gebruikt hij voor zakelijke correspondentie. En zijn 'scharrels’ mailt hij vanaf david1983@gmail.com en hoopt dat de eerste indruk dan is dat hij in dat jaar is geboren. Kuiken@hetnet.nl is voor zijn familie, enzovoort.
Wie is die David Jan van Hengel? Bestaat er een David buiten die rollen?
Nee, die David bestaat niet.
Dat antwoord heeft een filosofische en een Youtopische kern. Het filosofische antwoord op de vraag of een mens een 'zelf’ kent dat zijn diepste wezen bepaalt is: nee. De meeste filosofen stellen zich sinds enkele decennia op het standpunt dat het 'ik’ vorm krijgt doordat het is ingebed in verschillende situaties. Tegelijkertijd bloeit dat 'zelf’ in de populaire cultuur en in wat je de spirituele industrie zou kunnen noemen nog volop. Oftewel, filosofen - net als neurologen - denken het 'ik’ niet buiten de omgeving waarin het gestalte krijgt. De spirituele industrie en populaire cultuur varen er juist wel bij om dat 'ik’ te romantiseren tot een waar 'zelf’ dat kan worden bevrijd of tenminste gevonden als het zich losmaakt van de honderden ervaringen die erop inwerken.
Dat verlangen naar het ene bestaat echter niet in Youtopia. Youtopisten leven als duizenden zijderupsen die hun draden spinnen tot één poreuze cocon waarin ze de wereld naar believen toelaten. Ze willen best even mijmeren over hun 'zelf’ of het 'ene’, maar dan in een van hun vele hoedanigheden, zeg hun spirituele identiteit, en niet omdat ze zich daar verder zoveel aan gelegen laten liggen.

DE INTEGRITEIT VAN het 'ene’ bestaat kortom niet in Youtopia. Youtopisten vinden niet dat iemand die duizendvoudig leeft en die van moraal verandert als hij een pak aan- of uittrekt zichzelf verloochent. Ze vinden dat je best af en toe tegen het kapitalisme kunt demonstreren en tegelijk voor Philips kunt werken. Ze ontwikkelen zich door rollen aan elkaar te knopen die ze verder niet meer bekritiseren. Er is geen grotere identiteit die daarboven staat, geen universele moraal van waaruit al die rollen te bediscussiëren zijn. Geen verlangen naar één puur zelf.
Er is wel een aantal belangrijke waarden in Youtopia. Het gaat dan vooral om respect, tolerantie en vrijheid. Die vrijheid is vooral de 'vrijheid een bepaalde rol te kiezen’. Nadat je die rol hebt gekozen, verwacht de Youtopist dat je je aan de eisen ervan aanpast omdat je immers in vrijheid hebt gekozen. De Youtopist heeft niets op met iemand die eist dat hij zijn rastakapsel mag houden als hij bij een accountantskantoor solliciteert. Niemand dwingt je om accountant te worden, dan heb je je ook maar aan de kledingvoorschriften te houden. Niemand dwingt je om bij een internationale bank te werken, maar als je het doet moet je niet zeuren over de lange werktijden. Niemand dwingt je om een vaste relatie aan te gaan, maar als je het doet moet je niet zeuren over trouw. Die rolopvatting wordt wel rolintegriteit genoemd.
Rolintegriteit betekent dat je je hebt te houden aan de eisen die een rol aan je stelt - als premier ben je 24 uur per dag beschikbaar voor het land - en dat je je niet kritisch tot die eisen verhoudt zolang ze niet met hogere eisen (bescherming van de rechtsstaat et cetera) in conflict komen. Dat is niet altijd vanzelfsprekend. Een paar decennia geleden wezen emancipatiebewegingen vaker op de noodzaak van een cultuuromslag. Een Surinaamse directeur van Philips, of een vrouwelijke directeur van Shell, zou in hun ideaalbeeld niet alleen Surinaams of vrouw zijn maar ook vanuit Surinaamse of vrouwelijke waarden leiding geven aan de onderneming om op die manier de cultuur van het bedrijfsleven of zelfs het kapitalistische systeem te veranderen. Dat ideaal staat lijnrecht tegenover de idealen van bijvoorbeeld NRC Handelsblad-columniste Heleen Mees die vrouwen oproept female chauvinist pigs te worden. Als vrouwen directeur van Shell willen worden, moeten ze niet zeuren maar zich aanpassen aan de eisen van die baan.
Tijdens een programma dat ik een paar jaar geleden in de Balie in Amsterdam organiseerde over het glazen plafond gebruikte een Surinaamse carrièrecoach de term 'positief blank’. Hij vertelde zijn cliënten dat ze thuis best Surinaams mochten zijn, maar dat ze zich bij een sollicitatiegesprek 'blank’ moesten opstellen. Om succes te hebben moet je culturele identiteit met andere woorden een tweede huid zijn die je aan- en afritst als het je uitkomt. Een Youtopist maakt hier geen bezwaar tegen. Sterker, hij geniet van de complexiteit als hij als een keiharde blanke zakenman een vergadering leidt, ondertussen met zijn Surinaamse vrienden zit te Pingen en een half oog op het Ajax-forum houdt, waar hij zich bemoeit met de discussie over een nieuwe speler.
Youtopisten knopen rollen aan elkaar en creëren zo hun perfecte autobiografie. Ook die autobiografie is voor een deel virtueel, ze gebruiken Youmedia om naar believen foto’s en filmpjes over zichzelf te wissen en verfraaien. Die handelingen kunnen natuurlijk nooit zekerheid bieden: een foto die je dacht te hebben gewist kan toch weer opduiken, hetzelfde geldt voor filmpjes waarvoor je je schaamt. Maar het feit dat de controle die je over je eigen levensverhaal kunt uitoefenen nooit absoluut kan zijn doet voor de Youtopisten niets af aan het plezier en de noodzaak van het creëren ervan. Hoe complexer het levensverhaal is, hoe beter het hun bevalt. Denk ook aan oud-minister Wouter Bos die 'alles wil zijn: Shell-man, partijleider, partij-ideoloog, staatsman en perfecte vader’.

HET LEVEN IN EEN veelvoud van rollen is een verworvenheid. De kritiek op de Youtopisten is echter dat ze erg vrijblijvend leven. Juist omdat het leven in Youtopia alleen voor een bevoorrechte groep is weggelegd, steekt het dat die groep niet bereid is om meer verantwoordelijkheid te nemen. Youtopisten zappen wel erg makkelijk tussen rollen en hebben een broertje dood aan elke opmerking over het systeem, blijvende verantwoordelijkheid en dergelijke noties. Daardoor ontstaan er rotte plekken waar behoefte is aan discussies over de toekomst van de samenleving of van elke andere collectiviteit die niet de Youtopisten zelf betreft.
De socioloog Willem Schinkel - bekend van Denken in een tijd van sociale hypochondrie - stelt in zijn kritiek op die afwezigheid van collectiviteit dat de samenleving alleen nog economische groei als een leidend beginsel zou accepteren. Als economische wetten bepalend worden voor succes, zo stelt hij, verliest de notie 'samenleving’ haar betekenis. Maar Youtopisten accepteren dat er moet worden geïnvesteerd in goede wegen, in andere vormen van infrastructuur, ze zien de noodzaak van investeren in onderwijs en zorg en meestal ook nog wel in culturele instellingen. Ze legitimeren die investeringen niet alleen vanuit een economische noodzaak, maar vooral vanuit de noodzaak Youtopia vorm te kunnen geven. Collectieve investeringen zijn nodig om Youtopia te faciliteren.

JE KUNT YOUTOPIA analyseren als een progressieve binnenwereld die een antwoord vormt op een samenleving - een buitenwereld - die steeds conservatiever wordt. Die buitenwereld is vooral druk bezig met het bestrijden van crises en probeert haar voortbestaan te verzekeren. De inzet van politieke verkiezingen in Nederland en de landen om ons heen is bijvoorbeeld vooral 'het vasthouden’ van een goede economische positie, maar net zo goed van de eigen cultuur. Dat vasthouden ontbeert noodzakelijkerwijze een perspectief dat zich onbevangen en optimistisch richt op de onvoorspelbare toekomst. Zelfs uitgesproken progressieve denkers kijken om en prijzen dan bijvoorbeeld de tolerantie van de jaren negentig van de vorige eeuw die als basis zou kunnen dienen om het land weer op koers te krijgen.
In Youtopia is echter volop ruimte voor progressieve gedachten, voor utopische perspectieven. Youtopisten geloven in de absolute maakbaarheid van Youtopia en zijn steeds bezig nieuwe plannen voor hun omgeving te maken. Die plannen hebben bij voorkeur het karakter van een concreet project. Als de Youtopisten de omvang van het wereldhongerprobleem tot zich laten doordringen, beginnen ze bij wijze van spreken meteen een 'start up’-bedrijf dat zich richt op voedsel met een hoge voedingswaarde. Politici mogen misschien geen oplossingen hebben voor wereldproblemen, in Youtopia zijn die oplossingen pasklaar. Waar woorden als 'utopie’ en 'maakbaarheid’ in de buitenwereld vooral een negatieve bijklank hebben gekregen, bestaat Youtopia bij gratie van het maakbaarheidsideaal. Het utopisch denken neemt er de vorm aan van het steeds opnieuw verzinnen van nieuwe plannen voor het verbeteren van de eigen omgeving. Tot de grote helden van de Youtopisten behoren Steve Jobs van Apple en Larry Page en Sergey Brin van Google die de ultieme vertolkers zijn van slogans als: 'Als het kan worden bedacht, kan het worden gemaakt’ en 'Live your own dream’. Apple benadrukt in haar reclamecampagnes altijd het 'Youtopische’ element van dat ideaal: het bedrijf faciliteert jouw dromen, jij kunt het verschil maken.
Maar tegelijkertijd denken de Youtopisten toch vooral conservatief over de samenleving. Collectieve investeringen staan in het teken van het voortbestaan van de samenleving als een neutraal decor waarin Youtopia kan floreren; die samenleving is voor Youtopisten niet op zichzelf de moeite van het verbeteren waard.
Youtopisten besteden met andere woorden weinig aandacht aan de buitenwereld en richten zich liever op de vervolmaking van die Youtopische omgeving. Ze komen pas in actie wanneer ze een probleem hebben toegelaten in hun omgeving. Het Duitse telecombedrijf T-mobile voerde actie met een billboard waarop we een man zagen die ongebruikte belminuten wilde doneren aan 'zijn school in Sierra Leone’. Dat is nu een echte Youtopist die de koloniale betrokkenheid van eerdere generaties tot inzet heeft gemaakt van zijn persoonlijke idealisme en er nog een billboard mee haalt ook.
Youtopisten willen in tientallen gedaantes de markiezen en graven van Youtopia zijn. Dus trekken ze zich terug in Youtopia. Niet om er alleen te leven, maar juist om er relaties aan te gaan met wie het hun uitkomt, wanneer het hun uitkomt en in de hoedanigheid die het best uitkomt. Wat resulteert is een prachtige jij-omgeving vol vriendschap, ambitie en progressiviteit.
Youtopisten zijn dus niet alleen met hun eigen gewin en genot bezig. Zolang Youtopia hun Youtopia is, zijn ze tot veel bereid. Het moet hun alleen niet worden opgelegd.
Er blijft iets wringen. Als iedereen zijn eigen schooltjes steunt, maar niemand steunt het schoolwezen of het onderwijs, als iedereen zijn eigen zonnecellen op zijn dak plaatst, maar niemand steunt een vleestaks of andere collectieve maatregelen, dan houden die initiatieven het Youtopische karakter van een vrijblijvende verbetering van de eigen omgeving. Ik zou Youtopia dan ook het liefst opheffen. Letterlijk. De cocon verpulveren en de Youtopisten vragen om hun tomeloze creatieve energie, hun hoop, hun can do-mentaliteit meer in dienst van de wereld buiten Youtopia te stellen. We hebben de eigenschappen van de Youtopisten hard nodig, maar we kunnen best zonder Youtopia.