Dmitri Nabokov over vaders Onvoltooide

‘Mijn vader een perverseling?’

Als het aan Vladimir Nabokov had gelegen was zijn laatste, onafgewerkte roman Het origineel van Laura nooit verschenen. ‘Verbrand het’, smeekte hij zijn vrouw vlak voor zijn dood in 1977. Dankzij zoon Dmitri verschijnt het boek alsnog, volgende week.

Het origineel van Laura

In het postuum uitgegeven Het origineel van Laura vertelt Vladimir Nabokov op 138 handgeschreven steekkaarten het verhaal van het huwelijk van de corpulente wetenschapper Philip Wild met de slanke, wispelturige en promiscue Flora. Flora is de dochter van een kunstenaarskoppel. Haar vader was een fotograaf die zelfmoord pleegde; haar moeder is een danseres die ooit door een vorige minnaar werd opgevoerd in een schandaalroman met als titel: Laura. Als jong meisje gedraagt Flora zich als een kloon van Lolita, om later te trouwen met de oudere neuroloog Philip Ward.
Het origineel van Laura geeft een inkijkje in de psyche van schrijver Vladimir Nabokov die zijn levenseinde ziet naderen. Centraal staan sterfelijkheid, zelfmoord, impotentie en walging voor het aftakelende oude mannenlichaam.

2 JULI 1977. Vladimir Nabokov ligt op sterven in het universitair ziekenhuis van het Zwitserse Lausanne. Een maand eerder is hij opgenomen met een zware bronchitis. Zijn vrouw Véra en zijn enige zoon Dmitri staan hem aan zijn sterfbed bij. Om tien voor zeven ’s avonds blaast de grote Russisch-Amerikaanse schrijver zijn laatste adem uit. ‘Hij kreunde drie keer heel diep’, getuigt Dmitri Nabokov. ‘Het leek alsof hij een toneelrol speelde en snel weer zou beginnen te spreken. Maar zijn hart viel voorgoed stil.’

Een paar dagen voor zijn dood had Vladimir Nabokov zijn vrouw gevraagd om de 138 steekkaarten te verbranden waarop hij de contouren had uitgetekend van zijn laatste onafgewerkte roman Het origineel van Laura. Véra Nabokov was niet in staat om de laatste wens van haar man uit te voeren, borg het manuscript op in een kluis en liet de lastige beslissing over aan Dmitri.

32 jaar na de dood van zijn vader en achttien jaar na die van zijn moeder besloot Dmitri om Het origineel van Laura alsnog te publiceren. ‘Al die tijd ben ik blijven twijfelen’, zegt hij. ‘Ik heb de beslissing om Laura uit te geven uiteindelijk helemaal alleen genomen – om eerlijk te zijn al heel lang voor de eerste heisa rond het ongepubliceerde manuscript een paar jaar geleden in de media losbarstte. Lang ook voordat erudiete Nabokov-kenners me begonnen te bestoken met pleidooien pro en contra. Vader had een gouden regel: publiceer nooit een onafgewerkt manuscript. Zoals de meeste van zijn boeken zat Het origineel van Laura al afgewerkt in zijn hoofd voor hij een letter op papier zette. De eerste ruwe aanzet van zijn romans schreef hij altijd neer op steekkaarten. Ik weet dat er mensen zijn die me met de vinger wijzen omdat ik mijn vaders laatste wil negeer. Die kritiek zal waarschijnlijk nog toenemen. Maar de critici houden er geen rekening mee dat vader zijn verzoek deed op een heel moeilijk moment.’

DE POSTUME publicatie van Vladimir Nabokovs Het origineel van Laura is wereldwijd de literaire sensatie van dit najaar. De aanvragen voor interviews stromen binnen bij de 75-jarige Dmitri Nabokov. ‘Het stopt niet’, zegt hij. ‘Ik was uitgenodigd voor lezingen in Rusland en de Verenigde Staten, maar mijn wankele gezondheid heeft daar een stokje voor gestoken.’

In 2001 werd hij getroffen door de chronische zenuwaandoening polyneuropathie. Tot zijn ziekte uitbrak was hij een professionele operazanger, verwoed bergbeklimmer, liefhebber van snelle auto’s en speedboten en vertaler van zijn vaders werk in verschillende talen. Zijn voorliefde voor snelheid kostte hem op 26 september 1980 bijna het leven. Die ochtend vloog zijn Ferrari 308 GTB op de weg van Montreux naar Lausanne uit de bocht. De auto sloeg over de kop en vloog in brand. Dmitri brak zijn nek en had derdegraads brandwonden over de helft van zijn lichaam. ‘Twaalf dagen na dat ongeval had ik in het brandwondencentrum van Lausanne een bijnadoodervaring’, vertelt hij: ‘Ik zag het klassieke licht aan het einde van de tunnel, maar net voor ik het tijdelijke met het eeuwige zou verwisselen, dacht ik aan al degenen die mij liefhebben en aan alles wat ik nog moest doen. Ik keerde terug onder de levenden. Ik heb altijd graag het lot getart.’

VOLGENS FERNANDO Báez en Alberto Manguel was het niet de eerste keer dat Vladimir Nabokov opriep om een roman te verbranden. Ze hebben hem zelfs uitgeroepen tot ‘een van de grootste vijanden van het boek’. Zo beweren ze dat Nabokov in 1951 voor een overvolle aula in Harvard een exemplaar van Don Quichot in stukken scheurde. Báez en Manguel zijn niet de eersten de besten: Fernando Báez is directeur van de nationale bibliotheek van Venezuela en schrijver van een standaardwerk over de geschiedenis van het boekverbranden; de Argentijnse essayist en bibliofiel Alberto Manguel vergaarde wereldfaam met zijn eigenzinnige literatuuroverzicht Een geschiedenis van het lezen.
‘Manguel en Báez zijn linkse rakkers’, reageert zoon Dmitri vol afgrijzen. ‘Links zijn is typisch Zuid-Amerikaans. Mijn vader gaf op Harvard een lezing voor zeshonderd studenten. Hij noemde Don Quichot toen “hard en wreed”, maar wees ook op een aantal verdiensten van Cervantes. In een interview met een Frans tijdschrift in 1967, jaren later dus, vertelde vader dat hij met genoegen terugdacht aan het “in stukken scheuren” van Don Quichot voor een overvolle aula. Hij bedoelde dat natuurlijk figuurlijk, maar een stelletje halfgeletterde journalisten heeft dat hele verhaal uit zijn context gerukt. Politiek tendentieuze figuren zoals Alberto Manguel grijpen die misinterpretatie aan om doelbewust desinformatie over mijn vader te verspreiden. Vladimir Nabokov was helemaal geen vijand van boeken, integendeel. In mijn hele leven heb ik nooit iemand sneller en grondiger boeken zien lezen dan hij. En ondertussen bleef hij vlijtig doorwerken aan zijn eigen oeuvre. Het enige boek dat hij ooit echt heeft willen verbranden, was een vroege versie van Lolita. Tot twee keer toe zelfs, nadat uitgevers halverwege de jaren vijftig het manuscript hadden afgewezen omdat ze bang waren dat ze samen met Vladimir Nabokov zouden eindigen in de cel. Mijn moeder heeft hem telkens weer kunnen overtuigen om het niet te doen. Lolita heette in die eerste versies niet Dolores Haze maar Juanita Dark. Had vader zijn zin doorgezet, was ze op de brandstapel geëindigd als een moderne Jeanne d’Arc.’ (lacht)

TOEN ‘LOLITA’ in 1958 uiteindelijk verscheen, veroorzaakte de roman over de verschroeiende liefde van een veertigjarige man voor een vroegrijp meisje van twaalf een groot schandaal. Uw vader werd uitgemaakt voor perverseling en pornograaf.

‘Ik heb nooit iemand met hogere morele standaarden gekend dan mijn vader. Er lopen nog steeds idioten rond die zich niet kunnen voorstellen dat een creatieve kunstenaar zoiets als “zijn fantasie” gebruikt. Vladimir Nabokov een perverseling? Laat me niet lachen. Ik herinner me hem vooral als een oneindig liefhebbende man die mij, zijn enige kind, met veel geduld eergevoel, moraliteit, kennis en humor heeft bijgebracht. Soms verzoop hij in het werk, maar als ik hem nodig had, maakte hij altijd tijd voor me vrij. Mijn moeder Véra werd verliefd op Vladimir toen ze hem in 1923 hoorde voorlezen op een poëzieavond in Berlijn. Zij voelde meteen aan dat de jonge Vladimir Nabokov een unieke figuur was, met uitzonderlijke literaire kwaliteiten. Hij was 24, zij 21. Mijn moeder was zelf bijzonder getalenteerd – op haar tachtigste heeft ze nog zijn roman Bleek vuur in het Russisch vertaald. Ze koos ervoor om haar leven volledig ten dienste van Nabokov te stellen. Die eerste jaren schreef hij en bracht zij geld in het laatje met secretariaats- en vertaalwerk. Zij was zijn muze, hulp en toeverlaat. Ze was ook zijn eerste lezer.’

De Duitse historicus Michael Maar ontdekte een paar jaar geleden het in 1916 gepubliceerde verhaal ‘Lolita’ van de Duitse auteur Heinz von Lichberg, over een oudere man die verliefd wordt op een meisje van twaalf. Uw vader leefde, net als Von Lichberg, in de jaren twintig en dertig in Berlijn. Heeft hij plagiaat gepleegd?

‘Nonsens. Het is zo goed als onmogelijk dat mijn vader het zeer middelmatige verhaal van Von Lichberg onder ogen heeft gekregen, laat staan dat hij die Von Lichberg zelf ooit ontmoet zou hebben. Vladimir Nabokov leefde in een totaal andere wijk van de stad en bewoog zich in compleet andere kringen. Dit is puur toeval. De Lolita van Nabokov heeft niets te maken met de Lolita van die Von Lichberg. Net zo min als de gelijknamige film van Stanley Kubrick iets te maken heeft met de roman van mijn vader. Het bekijken van die film gaf hem het gevoel dat hij als patiënt in een ziekenwagen lag zonder dat hij controle had over de voorbijrazende wereld. Hij was niet echt gelukkig met die verfilming, ondanks het feit dat hij zelf het oorspronkelijke scenario had geschreven. Dat scenario werd trouwens genomineerd voor een Oscar, maar in de uiteindelijke verfilming is er bitter weinig van overgebleven.’

UW VADER is geboren in Rusland, maar kreeg later het Amerikaanse staatsburgerschap. Voelde hij zich een Russische of een Amerikaanse schrijver?
‘Kent u de Russische schrijver Andrei Bitov? Hij is een leeftijdgenoot van mij en wordt beschouwd als een van de grote Russen van de tweede helft van de twintigste eeuw. In 1997 hebben we allebei meegewerkt aan een televisiedocumentaire over mijn vader. Bitov zei toen: “Nabokov was een Russische schrijver die de vlucht vooruit koos en de kosmos veroverde.” Mijn grootvader, die trouwens ook Vladimir heette, was minister van Justitie tijdens de bolsjewistische revolutie in 1917. Een paar jaar later moest hij met zijn gezin naar Engeland vluchten. In 1922 werd hij in Berlijn door een Russische monarchist vermoord. Grootvader Vladimir was een anglofiel. Hij bezat een gigantische bibliotheek vol Engelse literatuur. Mijn vader kreeg het Engels met de paplepel ingegoten. Zijn vroege werk schreef vader in het Russisch. Later schakelde hij over op Engels. Die overgang van rijk, overvloedig Russisch naar wat hij zelf tweedehands Engels noemde, heeft hem die eerste jaren veel hoofdbrekens bezorgd.’

Klopt het dat u zelf ook een roman in de lade heeft liggen?
‘Ja, het is tot nog toe niet gepubliceerd, omdat ik er niet helemaal tevreden over ben. U mag niet denken dat ik de confrontatie met mijn vader niet aandurf. Misschien publiceer ik de roman ooit nog in een herziene vorm, al durf ik niet te voorspellen of het er echt van zal komen. De tijd gaat te snel. Voorlopig heb ik mijn handen meer dan vol met het vertalen van een collectie van mijn vaders gedichten, het bundelen van de brieven van Vladimir aan Véra en het schrijven van mijn eigen autobiografie.’

U publiceert ‘Het origineel van Laura’ tegen de wil van uw vader. Zorgt dat toch niet voor een bezwaard gemoed?
‘Helemaal niet. De heisa die er nu is rond de publicatie is helemaal terecht. Hoe je het ook wendt of keert, de uitgave van de allerlaatste, onafgewerkte roman van Vladimir Nabokov is wereldnieuws. Sommigen zullen Het origineel van Laura prijzen en mij dankbaar zijn dat ik zo’n meesterwerk van de vernietiging heb gered. Anderen zullen Laura vergelijken met al het andere werk van Vladimir Nabokov en het vanuit dat perspectief bekritiseren. Wat totaal verkeerd is. Het origineel van Laura wordt heel bewust gepresenteerd als “een roman in fragmenten”. Natuurlijk zijn sommige thema’s niet uitgewerkt. Maar het manuscript geeft een “gedistilleerd” zicht op het creatieve meesterschap van mijn vader en een fascinerende kijk in het laboratorium van de grote Vladimir Nabokov.’

Vladimir Nabokov, Het origineel van Laura. De Bezige Bij, 168 blz., € 18,90