Het ontslag van Stanley Mcchrystal

Militaire zelfmoord

Was het interview dat de bevelhebber van de buitenlandse troepenmacht in Afghanistan, Stanley McChrystal, gaf aan Rolling Stone politieke zelfmoord? ‘Hij heeft te weinig troepen. Ik kan de frustratie daarover best begrijpen.’

‘STANLEY, LET’S FACE IT. Je gedraagt je de laatste tijd vreemd. Dat artikel in Rolling Stone, al die onaardige dingen die jij en je staf daarin zeggen over de mensen die ik heb aangesteld om deze oorlog te winnen, het lijkt wel…’
De president aarzelde. Welke kwalificatie paste eigenlijk het best bij de drieste openheid die generaal Stanley McChrystal, bevelhebber van de buitenlandse troepenmacht in Afghanistan, had betracht in het lange artikel? Nu, terwijl zij spraken, verspreidde het zich via internet razendsnel over de wereld. Was het verraad? Insubordinatie? Hij vond het woord waar hij naar zocht. Destructief, dat was het. De generaal die hier voor hem stond, door en door getraind, een asceet, en normaal gesproken loyaal tot op het bot, was eruit gestapt. Doormodderen zat niet in de aard van deze voormalige Special Forces-commandant. Politieke zelfmoord, dát was het.
President Obama maakte zijn zin niet af. Waarom woorden geven aan wat zo ook wel duidelijk was?
'I get the message. Je wilt niet meer, hè?’ zei hij.
'Dat is het niet, Mr. President. Ik wil best, maar ik kan deze oorlog niet winnen met de middelen die u me geeft. Het gaat veel langer duren dan u wilt. Misschien wel langer dan we aankunnen.’
De generaal zweeg.
De president zweeg.
'Misschien moet ik de vlo en de hond erbij halen’, dacht de generaal. Die vergelijking snapt iedereen. De guerrilla vecht als een vlo. Zijn vijand lijdt aan dezelfde nadelen als de hond die hij belaagt. Te veel te verdedigen tegen een vijand die te klein, te talrijk en te behendig is om onder controle te krijgen. Soms, als het stof, het onbarmhartige klimaat en de uitzichtloze situatie van Afghanistan hem te veel werden, voelde hij zichzelf zo'n vlo. Een nietig beestje, niet deel uitmakend van een machtig vlooienleger als dat van de Taliban en hun schimmige bondgenoten, maar in de steek gelaten door al zijn vlooienvrienden.
Obama keek hem aan, maar zei nog steeds niets. Deze hond ging hem afschudden, wist de generaal. 'Ik begrijp het’, zei hij. 'Ik zou u dankbaar zijn als ik mijn ontslag zelf zou mogen indienen.’
Of het zo gegaan is? Het zal vast niet lang duren voordat Stanley McChrystal de werkelijke gang van zaken uit de doeken doet in een duurbetaald boek. Maandagavond werd bekend dat hij het Amerikaanse leger zal verlaten, dus niets staat hem in de weg.

UIT HET Rolling Stone-artikel, dat op de volgende pagina’s vrijwel integraal is afgedrukt, bleek dat de viersterrengeneraal weinig achting had voor vice-president Joe Biden, de Amerikaanse gouverneur in Kaboel Karl Eikenberry, Obama’s speciale gezant Richard Holbrooke en James ('Jim’) Jones, de nationale veiligheidsadviseur. De president zelf kreeg er minder van langs. Maar veel vertrouwen leek McChrystal niet te hebben in de president, in Amerika de opperbevelhebber van de krijgsmacht. Hij had op hem gestemd, maar volgens een van McChrystals adviseurs was de generaal uiteindelijk 'aardig teleurgesteld’ in hem.
McChrystals vrijpostigheid bracht Obama in een lastige situatie. Niets doen zou de indruk wekken dat de generaals met hem konden dollen. McChrystal op staande voet ontslaan zou kwaad bloed kunnen zetten bij de strijdkrachten en bovendien de indruk geven dat er sprake was van een crisis. McChrystal moest dus de eer aan zichzelf houden.
Een week geleden accepteerde Obama zijn ontslag. In de korte toespraak die hij buiten bij het Witte Huis hield, prees hij de generaal eerst het graf in. McChrystal voerde altijd trouw zijn orders uit en was doorgaans 'de hoffelijkheid’ zelve. Over het Rolling Stone-stuk zei hij: 'Het artikel ondermijnt de civiele controle van de militairen die aan de basis staat van ons democratische systeem.’ Dus was Obama gedwongen, zei hij, om het ontslag van deze geweldige generaal te accepteren.

WIST MCCHRYSTAL DAT de reportage gevaar kon opleveren? Volgens Michael Hastings, de auteur van het stuk, is er nooit enige twijfel geweest over wat on the record en off the record was. 'Het grootste deel van de tijd hield ik een taperecorder onder zijn neus en een opschrijfboekje in mijn hand’, vertelde hij in een interview met de Amerikaanse tv-zender NBC. En er was 'plenty off the record material’ dat hij niet had gebruikt, zei Hastings. Hij zou aanvankelijk twee dagen met de generaal en zijn adviseurs optrekken tijdens een werkbezoek aan Parijs, maar mede dankzij de wolk van vulkanische as werden het er dertig. De grofste uitspraken werden echter gedaan in de eerste 24 uur die Hastings met de generaal doormaakte.
'Het is bijna onvoorstelbaar dat McChrystal niet geweten heeft dat dit mis zou gaan’, zegt Christ Klep, militair historicus en gastonderzoeker bij Instituut Clingendael. 'Hij is nota bene zelf woordvoerder geweest. Misschien heeft hij zich moedwillig op het zwaard gegooid omdat hij gevangen zat tussen zijn gezagsgetrouwheid en zijn ethische gevoelens.’ Klep wijst erop dat McChrystal eerder in beperkte kring had aangegeven dat de strategie in Afghanistan niet werkte omdat hij niet de middelen kreeg die hij minimaal nodig achtte. 'In Nederland werkt het zo dat de hoogste militair kan weggaan omdat hij het niet eens is met het politieke beleid. In de VS ligt dat anders. Daar val je je opperbevelhebber, de president, niet af. Dus creëerde hij misschien een situatie die wel tot ontslag moest leiden.’
Ook Rob de Wijk, defensiedeskundige en directeur van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies (HCSS), vindt McChrystals roekeloze uitspraken opzienbarend. 'McChrystal heeft niet ontkend dat hij gezegd heeft wat in het artikel staat. Kankeren hoort erbij, ook bij militairen. Opvallend is dat hij niet zegt dat de strategie niet deugt, maar het gaat hem alleen veel te traag.’
Dick Berlijn, tot april 2008 Commandant der Strijdkrachten en daarmee ’s lands hoogste militair, gelooft er niets van dat McChrystal zichzelf opgeofferd zou hebben omdat hij de strategie van zijn opperbevelhebber niet openlijk kon afvallen. 'Ik geloof absoluut niet dat dit een politieke zelfmoord is geweest. Wat hier gebeurd is, is volgens mij volkomen out of character. Dit hoort niet bij een professionele houding. Het zal hem door collega’s ook zeer lang worden nagedragen. Ik ben ervan overtuigd dat het niet expres is gebeurd.’ Ook tijdens zijn eigen bevelhebberschap werden soms zaken in twijfel getrokken. 'Onder elkaar uitte je wel twijfels, en soms maakte je kritische opmerkingen over deze of gene. Maar altijd uitsluitend binnenskamers. Dat is een manier om je positie te checken. Zie ik het allemaal wel goed?’
Afgelopen zondag meldde de Britse krant The Independent dat de werkelijke reden voor McChrystals ontslag zijn twijfels over Obama’s strategie zou zijn geweest. De krant had slechts circumstantial evidence. Kort voor zijn vertrek zou hij een uiterst kritische Navo-briefing hebben gegeven. Berlijn: 'Amerikaanse generaals hebben tijdens Navo-vergaderingen steeds gezegd dat er eigenlijk meer troepen en middelen nodig waren. Laat het ons niet alleen doen, was hun boodschap aan de bondgenoten. Dus dat McChrystal voorafgaande aan zijn ontslag een kritische briefing bij de Navo heeft gegeven is niet contrair met zijn positie.’
Volgens Rob de Wijk wordt er door Amerikaanse generaals niet zozeer getwijfeld aan de strategie zelf, maar aan de haalbaarheid ervan binnen de huidige omstandigheden. Dat gold ook voor McChrystals voorganger, David McKiernan. De Wijk: 'Ik was eens bij een briefing die door hem werd gegeven. Daarin maakte hij duidelijk dat tachtigduizend man nodig waren om succes te boeken. Ik heb dat getal één keer in de International Herald Tribune zien langskomen, en daarna werd het meteen naar beneden bijgesteld. Opeens zouden ze het afkunnen met veertigduizend man. Uiteindelijk kreeg McChrystal er dertigduizend van Obama en dat werd voorgesteld als een enorm gebaar. Zo zie je hoe het werkt. Het lijkt heel wat, maar eigenlijk zijn er gewoon te weinig troepen. Ik kan de frustratie daarover best begrijpen.’

IN HET ROLLING STONE-ARTIKEL wordt pijnlijk duidelijk dat het McChrystal niet lukt om gewone soldaten ervan te overtuigen dat zij terughoudendheid moeten betrachten in plaats van hard terug te slaan na elke Taliban-aanval. Zo min mogelijk geweld gebruiken is een van de grondslagen van opstandbestrijding (counterinsurgency). Berlijn: 'Bij counterinsurgency blijkt steeds dat het gooien van bommen en granaten niet de goede manier is. Je moet eerst het bronprobleem vaststellen en daar iets aan doen. Wat is het Schwehrpunkt?, om met Von Clausewitz te spreken. Is dat het bestrijden van al-Qaeda en de Taliban, of zijn dat de noden van het volk? We hebben al jaren geleden de conclusie getrokken dat het dat laatste is. Je moet je wel afvragen of je bij zo'n benadering een streep in het zand kunt zetten. Kan het medio 2011 echt afgelopen zijn, zoals Obama wil? Daar kun je kritisch over zijn. Je kunt het ook positiever benaderen. Misschien kan zo'n deadline stimulerend werken. Ik maak me geen illusie: stel dat het Westen na 2011 de handen van Afghanistan aftrekt, dan gaat het er erg mis. Dan stort wat we hebben opgebouwd weer in.’
'Het gaat ons nooit lukken’, zegt Christ Klep. 'De Rode Khmer hebben in Cambodja ook vijftien jaar lang de vrede tegengehouden met maar een man of vijfhonderd. Je kunt voor 95 procent de oorlog winnen, en dan toch verliezen. We stoppen er veel te weinig geld in. We roepen wel dat er zestig procent meer meisjes naar school gaan, maar dat zijn geen duurzame resultaten. Dat stort zo weer in. Om echt iets te veranderen moet je denken aan een investering van zes of zeven keer de Marshall-hulp. Wat irriteert is dat steeds de indruk wordt gewekt dat het ons wel gaat lukken. Maar echt, zoals het nu gaat, werkt het niet.’
'Als de Amerikanen in Afghanistan onderuitgaan, dan gaan ze onderuit als supermacht’, zegt De Wijk. 'De VS zijn hard geraakt door de financieel-economische crisis. Als ze ook nog hun troepen onverrichter zake moeten terugtrekken, wie ziet hen dan nog als leider?’

OBAMA’S BESLISSING om McChrystal te vervangen door de veel geroemde half-Nederlandse generaal David Petraeus werd over het algemeen goedkeurend ontvangen. Petraeus was persoonlijk betrokken bij conceptuele ontwikkeling van de counterinsurgency-strategie en de uitvoering ervan in Irak. 'Wacht even’, zegt Rob de Wijk, 'zie wat hier gebeurt: Petraeus was McChrystals baas. Hij doet nu een flinke stap terug. Dat is me nogal wat, hoor, dat hij het nu overneemt. Zo weinig mensen hebben de Amerikanen blijkbaar die dit kunnen. Ze zitten met de handen in het haar.’