Hoogleraar bestuurs- en organisatiewetenschap, Universiteit Utrecht

Mirko Noordegraaf

Wat is de meest dringende maatschappelijke kwestie van dit moment?

De meest dringende kwestie heeft betrekking op de vraag hoe we normale sociale verhoudingen en waarden kunnen waarborgen in een competitief en op prestaties en sanering gericht klimaat. In een wereld die bol staat van concurrentieprikkels, ‘global competition’, prestatieverbetering, transparantie, excellentie, rankings, 'value for money’, 'evidence based’ handelen, bezuinigingen, en noem maar op, gebeurt veel met alledaagse relaties en werkpraktijken. Gedrag wordt calculerender, en relaties worden zakelijker, anoniemer en vijandiger. Dat treft ook publieke dienstverlening; cliënten worden objecten die vooral aangepakt en verbeterd moeten worden. Cultuur is een instrument geworden.

De economisering van de samenleving is veel schadelijke sporen aan het achterlaten. Veelbesproken onderwerpen als agressie tegen politiemensen vormen relevante illustraties, maar anders dan publiekelijk vaak wordt betoogd. Dit soort incidenten zegt niet zozeer iets over maatschappelijk verval en verruwing, maar over twee meer onzichtbare maar urgente ontwikkelingen:

-Geweld tegen politiemensen heeft vaak andere, indirecte (maatschappelijke) oorzaken, zoals drank- en drugsgebruik. Hoe zit het met de relatie tussen competitieve prestatiesamenlevingen en excessief alledaags gedrag?

-Geweld tegen politiemensen heeft ook met de politie zélf te maken, onder andere met het onvermogen van politiemensen om geweld in specifieke situaties te de-escaleren. Dat staat niet los van bezuinigingen op politiezorg.

Wat is het meest onderschatte probleem in Nederland?

Het meest onderschatte, meer onderstroom probleem is de overdaad in samenlevingen als de onze. Er is zoveel aanbod van informatie, beelden, ervaringen, ideeën en technieken, dat het lastig is betekenisvol te handelen. Dat gevoegd bij het feit dat klassieke betekenisgevende kaders - zoals de oude zuilen - afgebrokkeld zijn. De vraag is dan niet, hoe houd je de boel bij elkaar? Maar, hoe houd je de boel betekenisvol? Dat geldt voor burgers, maar ook voor werknemers en leidinggevenden. Na opleidingen blijkt het bijvoorbeeld heel lastig voor (ex)studenten om carrièrekeuzen te maken en het eerste deel van de carrière zonder 'quarter life crisis’ door te komen. Bij executive opleidingen komen we managers tegen die lijden onder de overdaad aan impulsen.

Van belang is dan dat mensen voldoende geëquipeerd zijn om met die overdaad om te gaan, de capaciteit hebben om te filteren, selecteren en duiden, maar dat gebeurt niet automatisch. Sterker, discussies over beklemde professionals bijvoorbeeld, laten zien dat werknemers vooral in slachtofferrollen worden gedrukt. De vraag is dan hoe zij weerbaarder kunnen worden. Dat geldt ook voor gewone burgers. De eerder genoemde perverse processen, zoals economisering en criminalisering - inclusief drank- en drugsgebruik - maar ook de juridisering en medicalisering van het maatschappelijk verkeer - inclusief een toenemend gebruik van antidepressiva en maagzuurremmers - zouden wel eens iets met die overdaad te maken kunnen hebben. Dat equiperen begint al vroeg, niet in de laatste plaats op school. De idee dat scholen er alleen maar voor de kerntaken taal en rekenen zijn, is in dit verband te simpel.

Wat is het meest overschatte probleem in Nederland?

Het meest overschatte probleem is het probleem van risico’s, dreiging en bedreiging, die als we de kranten, televisie, Internet en politici willen geloven overal op de loer liggen. Wat er ook gebeurt - jeugdproblemen, ontsnapte TBS-ers, te weinig winterbanden, brand in operatiekamers, gebrek aan strooizout, medische missers, te lage CITO scores -, het wordt als risico’s en bedreigingen gekwalificeerd. Het gevolg is dat we allerlei risicobeheersingssystemen en anti-dreigingsmaatregelen in het leven gaan roepen, waarbij het de vraag is of zij dreiging uitsluiten, of de angst voor dreiging verder versterken.

Dit gebeurt voor een deel in uitvoeringssferen, zoals in het geval van dwingende (en megalomane) elektronisch kinddossier (EKD) systeem en systemen voor vroegsignalering, om de risicokindjes op te sporen. Het zit ook in politieke en beleidsprocessen, in de manier waarop kleine gebeurtenissen via journalisten en Kamerleden buitenproportioneel worden opgeblazen, en via kabinetsactie van consequenties worden voorzien. Dat is bijvoorbeeld mooi gesymboliseerd door de zeer onverstandige uitspraak van ex-minister Cramer in de Kamer naar aanleiding van de fouten in IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) rapporten: 'ik duld geen fouten meer’. Fouten zijn overschatte problemen.


Bekijk ook de profielpagina van Mirko Noordegraaf bij de Universiteit Utrecht