Grant Theft Auto 5

Misdaad zonder straf

Je kunt winkels beroven, een vliegtuig een wolkenkrabber in sturen, met een joint naar een film van Tarantino kijken. Maar de ongekende vrijheid in Grand Theft Auto 5 leidt nauwelijks tot opwinding.

Medium gta5b

Toen de allereerste Nintendo op de Nederlandse markt verscheen, in 1986, betaalde je daar tweehonderd gulden voor. En dan had je ook wat: een grijs plastic vierkant geval, iets platter dan een schoenendoos, met twee controllers, een langwerpig futuristisch zappistool en twee spelletjes. Super Mario Bros. Natuurlijk, waarbij je met een besnorde, corpulente loodgieter in een tuinbroek zo snel mogelijk door een met kwaadaardige paddenstoelen bevolkt landschap moest racen om de prinses te redden van een soort satanische superschildpad, en Duck Hunt, waarbij je met het waterijsoranje zappistool opvliegende eenden uit de lucht moest schieten. Je moest nooit direct raak mikken wilde je ze raken, maar iets ernaast of erboven – het pistool werkte niet heel goed.

Door de jaren heen kwamen er veel varianten van Super Mario, maar het vriendelijke doch neurotische achtergrondmuziekje bleef lang hetzelfde. Hoe spannender het spel werd, hoe sneller het melodietje werd afgedraaid. Voor een hele generatie moet het, en dan overdrijf ik nauwelijks, tot de soundtrack van hun jeugd behoren.

In Japan, thuisland van Nintendo, heette de eerste Nintendo de ‘famicom’ – de ‘family computer’. Het was het idee van Hiroshi Yamauchi om hem zo te noemen: tot dan toe waren de paar spelcomputers die er bestonden, bijvoorbeeld de Atari 2600, serieus vormgegeven zoals radio’s en platenspelers dat waren, met houten voorpanelen en donkere plastic kappen. Yamauchi wilde zijn spelcomputer niet anders presenteren dan wat het was: een stuk speelgoed zoals alle kinderen dat willen hebben en dat alle ouders cadeau willen doen, simpel en vrolijk.

In 1986 was de famicom in Japan zelf al drie jaar uit en was Yamauchi in zakenkringen een superheld gelijk aan Mario. Kort na de oorlog had hij zijn grootvader opgevolgd als directeur van Nintendo Koppai, zoals het heette, een bedrijf toen gespecialiseerd in speelkaarten, opgericht in Kioto in 1889. Al snel wist Yamauchi de beeldrechten van beroemde figuren te veroveren (bijvoorbeeld de Disney-personages) om meer kaarten te verkopen en breidde hij uit naar ander interactief speelgoed, zoals uiteindelijk handheld computers en consoles die je op je tv kon aansluiten. Toen de famicom er eenmaal was, was Yamauchi ook de eerste die zag wat het werkelijke verdienmodel van de spelcomputerindustrie zou worden: technologie was niet de sturende kracht, maar creativiteit. Originele spelletjes, met spannende verhalen waar kinderen helemaal in opgezogen worden. Vergeet de hardware, zei hij op een congres. Dat is slechts een instrument om spelletjes te verkopen.

In 2002 stopte Yamauchi als directeur, in 2005 trok hij zich ook terug uit de raad van bestuur. Hij wilde geen pensioen, dat geld zag hij liever gebruikt voor investeringen in de creatieve tak van het bedrijf. En bovendien, met een geschat vermogen van 2,1 miljard dollar zat hij hoog droog als dertiende rijkste man van Japan. Vorige maand, 19 september, overleed Hiroshi Yamauchi, 85 jaar oud.

Medium gta5a

Wie nu Grand Theft Auto 5 (Rockstar Games North, € 57,99) speelt, zal daarin geen soundtrack van zijn jeugd vinden. Allereerst omdat je het over het algemeen niet zult spelen als je heel jong bent; ook in Nederland is het spel ‘R rated’ en mag het alleen verkocht worden aan mensen ouder dan achttien. Daarnaast omdat het niet één muziekje heeft, maar honderden. In elke auto die je koopt, steelt of anderszins afhandig maakt kun je langs tientallen radiozenders gaan, waar echte en geparodieerde muziek op te beluisteren valt.

gta 5 is namelijk een moloch van een game. Yamauchi’s voorspelling dat software (games) hardware (consoles) verkoopt is meer dan uitgekomen. Cijfers: het in Edinburgh gevestigde Rockstar Games North werkte ongeveer vijf jaar aan gta 5, met een budget van ongeveer 250 miljoen dollar – een hoger productiebudget dan bijvoorbeeld een film als Skyfall. Binnen 24 uur na de release, anderhalve week terug, zette het spel achthonderd miljoen dollar om, binnen drie dagen (inclusief een zondag) een miljard, wat weer meer is dan The Lion King of de eerste Harry Potter-_films ooit hebben opgebracht. Achthonderd miljoen is omgerekend zo’n dertien miljoen verkochte exemplaren, wat weer meer is dan de nieuwste albums van Jay Z en Kanye West bij elkaar. Als je alleen de rode verhaallijn uitspeelt, kost je dat al een goeie dertig of veertig uur, waarin je, laten we zeggen, Oek de Jongs _Pier en oceaan kunt uitlezen. De oppervlakte van het spel is zo groot dat het je ‘in de auto’ ongeveer een half uur kost, gaspedaal hard tegen de vloer, om van het ene uiterste naar het andere van Los Santos te rijden, de fictieve staat waarin het zich afspeelt. Over elke vierkante meter is nagedacht, er zijn copulerende straathonden, de etalages van buurtsupers hangen vol met volkomen verzonnen reclames, met nepmerken cola en chips. Er is sprake van een website die Lifeinvader heet, een amalgaam van Google en Facebook, en als je het kantoor bezoekt lopen er hippe IT’ers in Hawaii-hemden rond die in het geheim alle persoonlijke informatie registreren. Het is cultuur in het kwadraat, inclusief onzinprogramma’s op tv, waar je als je zin hebt gewoon naar kunt gaan kijken, je laat je personage op de bank zitten, je laat hem een jointje opsteken, allemaal geen probleem.

Met de joystick van je controller moet je de tanden van je gevangene loswrikken

Je begint het spel als Franklin, een zwarte, wat sukkelige jongen met een slecht kapsel die auto’s in beslag neemt van mensen die hun rekeningen niet kunnen betalen. Ook in fictioneel Los Santos laat de economische crisis zijn sporen na. Zo kom je in contact met de nietsnutterige zoon van Michael, de man die je tijdens de intro van het spel al op de sofa van zijn psychiater zag liggen klagen. Mijn zoon? Die zit de hele dag op zijn luie krent, jerking off, hij speelt non-stop van die suffe computerspelletjes. ‘No wonder this country is screwed.’ De knipoog is duidelijk, net als de radioreclame voor een computerspel dat ‘the realistic art of contemporary killing’ belooft. Franklin en oud-bankovervaller Michael worden gedwongen samen te werken, een oude wapenbroeder van Michael komt erbij, de psychopathische Trevor, en door dit ongemakkelijke driemanschap te besturen groei je uiteindelijk uit tot onderbaas van Los Santos.

Maar de speler is volledig vrij om van die verhaallijn af te wijken, door te gaan tennissen, mee te doen aan een triatlon of lid te worden van een golfclub. Hier zijn geen kwaadaardige schildpadden, geen paddenstoelen die je op hun hoofd springt om ze uit te schakelen. Hier is alles en iedereen een potentieel slachtoffer: je kunt op voetgangers inrijden, je kunt willekeurige winkels binnenlopen en ze beroven, je kunt een passagiersvliegtuig besturen dat je, als je in een Mohammad Atta-achtige bui bent, een wolkenkrabber in kunt mikken.

Medium gta5c

Natuurlijk zit in die ongekende vrijheid het morele aspect van het spel, of het immorele, net hoe je het wilt zien. Bij voorgaande edities van Grand Theft Auto klaagde de Amerikaanse politiek dat het spelen ervan jongeren zou aanzetten tot geweld (al toont een flinke hoeveelheid wetenschappelijk onderzoek inmiddels het tegendeel aan) of seksueel geweld. ‘Het verontrustende materiaal in Grand Theft Auto’, zei Hillary Clinton in 2005, ‘steelt de onschuld van onze kinderen en maakt onze rol als ouder nog moeilijker.’ Toen was het aanstootgevende een seksscène (ook in deze editie kun je een stripclub bezoeken; je kunt zelfs een van de meisjes versieren en mee naar huis nemen, waarna de camera ineens uitzoomt en je discreet naar de voordeur van je huis zit te kijken), nu is dat een scène waarin de psychotische hillbilly Trevor iemand martelt om een beschrijving van een voortvluchtige Azerbeidzjaan te krijgen.

Rockstar heeft de klachten over het excessieve geweld altijd van zich af kunnen schudden door te zeggen dat het niet meer is dan in de gemiddelde film van Quentin Tarantino of een roman van Bret Easton Ellis, gesterkt door een uitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof uit 2011 dat stelde dat videogames, net als kunst en literatuur, beschermd worden door het recht op vrije meningsuiting. Terecht.

En toch voelt het niet hetzelfde aan. Wanneer je een film ziet, zoals gta’s duidelijke voorbeelden – Tarantino’s filmhuisklassieker Reservoir Dogs of Michael Manns Heat – verkeer je binnen het universum van die film. De personages doen soms vreselijke dingen en die hebben binnen dat universum vreselijke gevolgen. In Reservoir Dogs snijdt Mr Blonde een oor af van een gevangen politieagent, die na afloop huilend toegeeft dat hij weet dat Mr Orange een undercoveragent is, maar dat al die tijd ondanks alles voor Mr Blonde heeft verzwegen. Het maakt de martelscène met terugwerkende kracht nog erger. Het maakt de consequenties van acties invoelbaar, het zorgt ervoor dat een verhaal een moreel gewicht krijgt.

In sommige games zit dat ook. Hoe je je tegen andere personages gedraagt beïnvloedt de loop van het verhaal; doordat je vriendelijk bent, zijn personages eerlijker tegen je, geven je meer informatie, maken het spel op die manier rijker. In Grand Theft Auto zit dat uiteindelijk niet. Het verhaal gaat altijd door; je kunt neergeschoten worden door de politie of jezelf te pletter rijden, het scherm springt op zwart en je begint weer opnieuw.

Trevors martelscène maakt deel uit van het vaste verhaal en is niet optioneel. Met de joystick van je controller moet je de tanden van je gevangene loswrikken. ‘You ain’t gonna be chewing steak anytime soon’, roept Trevor opgewonden.

Het nare is dat ik die opwinding niet voelde. Je speelt de scène uit omdat je er dan maar van af bent, maar het tilt het verhaal niet op en maakt geen personage inzichtelijker. Enthousiaste critici zeggen nogal eens dat games als Grand Theft Auto de interactieve broertjes van topfilms zijn, maar dat zijn ze niet; voorlopig maken ze die films juist platter, vrijblijvender. Rockstar is geweldig in het satirische element, in het maken van een ironisch simulacrum van een echte wereld. Maar misdaad zonder straf is te makkelijk. Daar verzinnen ze vast nog iets op. De PlayStation 4 verschijnt in november, wat de deur openzet voor talloze extra mogelijkheden voor gameproducenten. Volgende Los Santossen zullen alleen maar groter worden, complexer. In een van die volgende steden loopt vast een Dostojevski rond.


Beeld: GTA 5