Moedeloos

De vorming van een rechts kabinet leek mislukt. Daarna wilden CDA, VVD en PVV toch weer samen door. Met machteloosheid en verbazing als gevolg.

DE KRANT van 17 juni is voor een verfklusje gebruikt en slingerde daardoor nog rond. ‘Vorming rechts kabinet zit vast’ luidt een kop. 'CDA onzekere factor in kabinet-Rutte’, staat er boven een ander artikel. Dat was bijna drie maanden geleden en het enige nieuwe is dat de vorming van dat rechtse kabinet inmiddels een keer mislukt is maar toen toch weer doorging en dat het CDA een nog onzekerder factor is gebleken dan iedereen in juni ook al dacht.
De directe druk bij het CDA leek even van de ketel te kunnen toen de formatie over rechts vorige week door PVV-leider Geert Wilders werd beëindigd omdat hij het vertrouwen had verloren in de christen-democraten. De onderlinge wrevel tussen de voor- en tegenstanders van een rechts kabinet dat zou worden gedoogd door de PVV was daarmee echter niet weg bij het CDA. Daarvoor zijn de geslagen wonden te diep. Dat bewijst het direct opstappen uit de Kamer van mede-onderhandelaar Ab Klink, de man die de zaak vorige week op scherp zette.
Klink weet inmiddels als geen ander dat de pragmatici in zijn partij hem niet snel zullen vergeven. Die willen vooral door met de PVV omdat ze denken dat regeren gunstiger is voor de uitslag bij de komende Statenverkiezingen. Eerste CDA-onderhandelaar Maxime Verhagen is de aanvoerder van het kamp der niet-vergevingsgezinden. De manier waarop hij Klinks explosieve brief neersabelde sprak boekdelen. Hij vond die ongepast en herkende zich er niet in.
Uiteraard niet. Verhagen kan moeilijk toegeven dat hij zijn partij-achterban wilde bespelen door met Wilders af te spreken dat deze pas na het CDA-congres zijn ongezouten visie op het regeer- en gedoogakkoord zou geven. Maar iemand liegt: óf Verhagen óf Klink.
Verhagen reageerde na de mislukte formatiepoging ook opmerkelijk ingehouden op de eis van Wilders aan de drie CDA-dissidenten Klink, Ad Koppejan en Kathleen Ferrier. De PVV-leider wilde dat ze een verklaring zouden ondertekenen waarin ze beloofden zich neer te leggen bij de uitspraak van hun partijcongres of anders hun Kamerzetel zouden opgeven.
Toen Verhagen vertelde dat de formatie op deze eis was stukgelopen, nam hij de woorden 'onmogelijk’ en 'ongrondwettelijk’ in de mond. Maar wie dacht dat Wilders’ eis ook tot kwaadheid bij de CDA-fractievoorzitter zou hebben geleid, heeft het mis. Verhagen kon ook moeilijk echt verontwaardigd zijn. In een poging de betrouwbaarheid van de CDA-fractie op te vijzelen in de uren dat VVD en PVV voortzetting van de onderhandelingen in beraad hadden, was immers in de wandelgangen al rondverteld dat de fractie zelf met de drie had afgesproken dat ze hun minderheidsstandpunt niet zouden opleggen aan de meerderheid. Daarbij werd ook gezegd dat alle CDA'ers al vóór de verkiezingen hadden moeten beloven hun zetel op te geven als ze uit de fractie stappen.
Een paar dagen zag het ernaar uit dat de drie dissidenten tóch hun wil hadden opgelegd aan de achttien andere leden van hun CDA-fractie. Daardoor kwamen alle andere opties voor de vorming van een kabinet weer in beeld: Paars-plus, dwars door het midden, dwars door het midden plus, over links, zakenkabinet, nieuwe verkiezingen. De koningin begon voor de zoveelste keer sinds de verkiezingen ook weer aan een consultatieronde met haar adviseurs en fractieleiders.
Maar terwijl zij dinsdag op Paleis Noordeinde nog met haar laatste gesprekpartners overlegde over wat zij dachten dat er nu moest gebeuren, veranderde Wilders van mening. Zijn belangrijkste bezwaar was weggevallen, zo omschreef hij het opstappen van CDA'er Klink. Rutte trok per direct zijn advies aan de koningin in dat hij zelf een proeve van een regeerakkoord zou gaan schrijven, waarover hij met een open blik met verscheidene partijen zou zijn gaan praten. Hij wilde terug naar de afspraken die al gemaakt waren met CDA en PVV. Rechts Nederland zal daar volgens hem de vingers bij aflikken. Verhagen was er eveneens als de kippen bij om opnieuw zijn voorkeur uit te spreken voor een rechts minderheidskabinet met gedoogsteun van de PVV.
Ab Klink had voor de tweede keer in een week tijd een misrekening gemaakt. Eerst met zijn brief, die er niet toe leidde dat hij de fractie meekreeg in het afbreken van de gesprekken met de PVV. Daarna met zijn opstappen, waarmee hij de deur opnieuw openzette voor het hervatten van de onderhandelingen over een kabinet waar juist hij zich tegen verzette. Zoals vorige week een partijgenoot van hem zei: Klink is niet opgewassen tegen de hyena’s.
Tijdens het Kamerdebat van dinsdag was de verbazing over de gang van zaken groot. PVDA-leider Job Cohen noemde de situatie een zooitje en een voorbode van wat een kabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV gaat worden. Hij riep het CDA op moed te tonen en voor een stabiel kabinet te kiezen. SGP-fractievoorzitter Kees van der Staay vond de gang van zaken onhoffelijk tegenover de majesteit. ChristenUnie-fractievoorzitter André Rouvoet hekelde de geloofwaardigheid van VVD-leider Mark Rutte. Femke Halsema van GroenLinks probeerde Verhagen nog eens te laten inzien dat een christelijke partij niet kan samenwerken met een partij die de islam als een ideologie ziet.
Maar de andere partijen bleven machteloos aandringen bij VVD en CDA om terug te gaan naar de situatie van vrijdag, toen de formatie van een rechts kabinet definitief voorbij leek.
Alleen Emiel Roemer van de SP stak ook de hand in eigen boezem. Door gebrek aan daadkracht en samenwerking op links heeft het CDA in zijn ogen ook geen alternatief. Daarover is niet iedereen op links het met hem eens. Maar als het rechtse minderheidskabinet met gedoogsteun van de PVV er komt, is het geen overbodige luxe om van een linkse samenwerking méér werk te maken.