Moeder des vaderlands

Het zou een bekroning op het tijdperk van de vrouw zijn. Menig land ging ons voor en ook Nederland moet er binnenkort aan geloven: de vrouwelijke minister-president. Het Grote Groene Amsterdammer Vergelijkend Première Onderzoek.

WIM KOK is de beste premier ter wereld. Het economisch magazine World Link, een uitgave van het World Economic Forum, heeft dat dit jaar besloten. De Nederlandse premier werd uitgeroepen tot ‘chief executive’ van een 'dream cabinet’, waar verder staatsmannen als Joschka Fischer en Javier Solana en nog sterk ondergewaardeerde leiders als Tidjame Thiam (Ivoorkust) of Chuan Leekpai (Thailand) deel van uitmaken. 'Terwijl Tony Blair en Gerhard Schröder blijven dwepen met de Derde Weg’, schrijft het blad, 'is degene die dat concept misschien het meest waarmaakt de Nederlandse eerste minister.’ Naast economische verdiensten, zoals het creëren van 500.000 banen, weet het blad, is soberheid zijn sterke kant. De fietsen die hij met de gemeente Amsterdam uitdeelde aan zijn collega-regeringsleiders na afloop van de Europese top in Amsterdam, zijn symbolisch voor Koks benadering van de politiek: low profile.
Vijf jaar minister-president Kok heeft wel meer van dit soort lyrische omschrijvingen opgeleverd. Het enige biografische boek dat over Kok als premier verschenen is, wemelt ervan. In Wim Kok, het taaie gevecht van een polderjongen leert de lezer de premier kennen als een man die ondanks een druk leven een groot belang hecht aan zijn gezinsleven, zelf zijn overhemden strijkt en vrouw Rita helpt bij het weven. Hij is geen man van een uitbundige levensstijl, schrijven Pieter Klein en Redmar Kooistra. Hij is 'wars van grootse en meeslepende politieke en maatschappelijke vergezichten’, heeft een hekel aan 'poeha’: auto’s met chauffeur en chique pakken, en eet het liefst sperziebonen, aardappelen en een karbonade. In het boek wordt een man beschreven die zijn hele leven gewoon heeft willen blijven en eeuwig die timmermanszoon uit Bergambacht zal zijn die het schopte tot premier.
Lustig wordt in het boek geciteerd uit het interview dat Opzij had met de minister-president. Langs de 'feministische meetlat’ vertelde Kok over de zaterdagse boodschappen, het stofzuigen, de beste ingredi'nten voor een goede bal gehakt en de liefde voor zijn vrouw. De voor een drukbezet politicus tamelijk hoge score van +3 werd later slechts overtroffen door politiek mindere hoogvliegers als oud-staatssecretaris Gmelich Meijling ('Ik werk het liefst met keukenrollen, ik haat gootsteendoekjes’: +4) of bijvoorbeeld Thom de Graaf ('Als ik in de supermarkt de marshmallows niet kan vinden, word ik woest’: eveneens +4).
Niet alleen de economen van World Link vinden Wim Kok de beste. Menig opiniepeiling in Nederland heeft uitgewezen dat van links tot rechts iedereen in de voormalige vakbondsleider een 'vader des vaderlands’ ziet. Hij is het die boven de partijen staat, zijn huwelijk met de VVD nooit zal afvallen en met het huishoudboekje in de hand niets meer en niets minder dan soberheid propageert. De politieke keuzen van zijn kabinet lijkt hij vrijdagsmiddags na de ministerraad in de persconferentie niet direct naar buiten te brengen als zíjn keuzen, maar als de individuele voorkeuren van zijn ministers waar we het maar mee doen moeten. Als waren het geheimpjes, onderonsjes tussen hem en de journalisten, vertelt de premier over de nieuwste mestplannen van Brinkhorst, het Waddengas van Jorritsma en de straaljagers van De Grave. Wim Kok vertelt het de kinderen zoals een moeder dat zou doen in een goed, maar misschien wat ouderwets huwelijk: 'Je vader wil zo graag…’, 'Papa vertelde gisteravond dat hij zich zorgen maakte over…’ Wim Kok als moeder van het gezin, doorgeefluik voor moeilijke boodschappen die de partner niet wil vertellen.
Kok de eerste première? Dat gaat wat ver. Gelukkig hoeft zulk een vraag hier niet beantwoord te worden.
BEIDE PLAATSVERVANGERS van Wim Kok zijn vrouw. Toen de premier vorige week ziek was, vertelde Annemarie Jorritsma in het 'Gesprek met de minister-president’ dat haar baas een paardenmiddel had meegekregen om de eurotop in Helsinki toch goed door te komen. Jorritsma vertelde het op aandringen van een bezorgde Paul Witteman; de bikkelharde vice-premier zélf leek voor het gesprek andere prioriteiten te hebben. Beginnende politica’s klagen al jaren: vrouwen die tot op hoge plaatsen in de politiek doordringen, zijn vaak nog meer macho dan de mannen op die plaatsen. Met ellebogenwerk, haantjesgedrag - eens zuiver mannelijke specialismen, weten die vrouwen de top te bereiken. In de Tweede Kamer gaat het om 'scoren’, begin niet aan kinderen en als je daar in een eerder leven al aan begonnen bent, zorg er dan voor dat iedereen weet dat je (behalve als je man bent) meer ontzag hebt voor de politiek dan voor je familie, lijkt het credo voor de vrouw die het in de politiek wil maken. De beroemdste vrouwelijke premier ooit, Margaret Thatcher, stond niet voor niets bekend als de 'iron lady’. Ze werd zelfs eens 'de grootste macho in de Britse politiek’ genoemd. De politiek is een mannenbedrijf, concludeerde ook Wim Kok in het Opzij-interview.
Want waar in alle geledingen van de samenleving het 'tijdperk van de vrouw’ lijkt te zijn begonnen waar voor het gemak 'vrouwelijke waarden’ te noemen eigenschappen, zoals het tonen van emoties, tot maatstaf worden, loopt de politiek nog wat achter. Toen staatssecretaris Karin Adelmund enige weken geleden in huilen uitbarstte tijdens een debat waarin volgens haar de positieve kanten van het allochtonenonderwijs te weinig werden benadrukt, waren de commentaren vernietigend. 'Adelmund moet niet huilen maar leidinggeven’, schreef NRC Handelsblad. Den Haag vandaag maakte er zelfs een overzichtje van: alle bewindslieden die de laatste jaren hun emoties niet de baas waren: Adelmund eerder al over de WAO, Hanja Maij-Weggen tijdens de Bijlmerverhoren, Elske ter Veld na haar aftreden en Jan Pronk na een gruwelijke reis langs de slagvelden van Rwanda.
Niet alle vrouwen huilen. De overspannen reacties na 'Adelmund’ geven aan hoe hard Nederland toe is aan een vrouwelijke premier. Maar de vrouwennamen die naast de sufgeportretteerde mannelijke kandidaten circuleren, zijn vooral namen van keiharde, gehaaide bestuurders in de traditie van Thatcher. Tineke Netelenbos bijvoorbeeld, die kort geleden op de Amsterdamse televisiezender AT5 nog uitlegde hoe zij in no time een van de meest succesvolle PvdA'ers werd. Hoe zij carrière maakte en koste wat het kost van staatssecretaris minister wilde worden, desnoods op Verkeer en Waterstaat, waar zij overigens in politiek opzicht tamelijk succesvol opvolger werd van Annemarie Jorritsma, die zelf al jaren trouwens als de grootste serieuze vrouwelijke troef van de VVD geldt - al zou zij nu te zeer beschadigd zijn door de nasleep van de Bijlmerramp. En op weg naar het Catshuis mag je nu eenmaal geen averij oplopen. Waarmee ook Sylvia Tóth afvalt voor het premierschap. De oprichter van de in opspraak geraakte uitzendorganisatie Content is dan wel nooit politiek actief geweest, al jaren wordt Tóth getipt als eerste vrouwelijke premier. Na een carrière in het bedrijfsleven naar de politiek, waarom niet? Om veel geld te verdienen hoef je de politiek niet in, maar na de verkoop van haar aandelen Content was de succesvolle zakenvrouw toch al binnen. Tóth grossiert voorts in commissariaten, een belangrijk begin voor een goed politiek netwerk. Maar ja, die voorkennisaffaire bij Content: ook Tóth is beschadigd. En bovendien: Tóth is een iron lady van het eerste uur, zoals Netelenbos en Jorritsma dat zijn. En ijzeren dames zijn niet meer van deze tijd, concludeerden we. Ook jammer voor Joan Leemhuis-Stout, voormalig VVD-troef te Zuid-Holland. Níet beschadigd is Tineke Lodders, thans senator. Mede door haar uitgebreide commissariatennetwerk is ze wel eens de machtigste vrouw van Nederland genoemd. Enige tijd gold ze als meest waarschijnlijke eerste vrouwelijke premier van Nederland. Met de niet te stuiten neergang van het CDA lijkt dat nu wat al te stug geworden. Exit Lodders.
WANT LATEN WE de realiteit niet uit het oog verliezen: potentiële 'premières’ moeten voor de komende jaren gezocht worden in de PvdA of de VVD. Niet alleen spijtig voor Lodders, ook voor haar partijgenoot en ex-staatssecretaris Yvonne van Rooy die de laatste jaren de scepter zwaaide op Ruud Lubbers’ universiteit te Tilburg en aan het begin van haar politieke carrière expliciet stelde de eerste vrouwelijke premier te willen worden. Sneu ook voor Ank Bijleveld - favoriet Kamerlid van de CDA-Jongeren, sneu voor GroenLinks-hype Femke Halsema, voor D66-stormram Lousewies van der Laan en voor SP-ster Agnes Kant. Om premier te worden moet je natuurlijk wel voor de juiste partij kiezen.
Waaraan moet nog meer worden voldaan? 'Het Hollands volksgeloof wil dat het met visionaire en intellectuele types aan de top kwaad kersen eten is’, constateerde Jan Blokker ooit treffend. Wat dat aangaat hoeft het Nederlandse volk zich geen zorgen te maken. Het huidige kabinet is, ondanks verwoede pogingen met dat essay van Bram Peper, meer een club van doeners dan van denkers. Met de beste premier ter wereld als grote voorbeeld. Overigens ook als illustratie van de vleesgeworden consensus - een andere eigenschap die de potentiële vrouwelijke premier moet bezitten. Om maar weer even uit de levensgeschiedenis van Kok te grijpen: een timmermanszoon die aan zakenuniversiteit Nijenrode gaat studeren, vervolgens carrière maakt binnen de vakbond en in die hoedanigheid het belangrijke Akkoord van Wassenaar (1982) met werkgevers en overheid sluit, ís de consensus en móet in dit land haast wel premier worden. In het huidige kabinet heeft Kok maar weinig vrouwelijke collega’s met een vergelijkbaar curriculum vitae. De ministers: de hierboven behandelde Jorritsma en Netelenbos, minister voor Ontwikkelingssamenwerking Herfkens (niet bepaald een consensusfiguur) en mevrouw Borst (de jongste niet meer en voor een premierschap de verkeerde partij gekozen, waarvan zij in 1998 bovendien weinig succesvol lijsttrekker was). De staatssecretarissen: Geke Faber (heeft het advies van Jan Blokker té serieus genomen), Annelies Verstand (van de verkeerde partij), Monique de Vries (namens de VVD op het ministerie van Verkeer en Waterstaat verantwoordelijk voor de telecommunicatie, valt eveneens af voor het premierschap: gegeven uitleg over haar functie zou niet nodig moeten zijn) en Karin Adelmund (te zeer begaan met de zwakkeren in de samenleving: heeft nog altijd moeite met de overstap van vakbeweging naar politiek). Tot slot heeft Volksgezondheid in Margot Vliegenthart een goede staatssecretaris voor welzijn en sport. Binnen de PvdA wordt het oud-kamerlid ook steeds populairder, maar premier?
NEE, DAN IS HET gemakkelijker zoeken binnen de Tweede Kamer. Met name de PvdA-fractie levert enkele geschikte kandidaten die aan de eisen van consensusgezindheid, een zekere bescheidenheid en een grote populariteit zouden kunnen voldoen. Marjet van Zuijlen bijvoorbeeld, sinds 1994 na een carrière bij KPN in de Kamer en inmiddels ook al gespot door het ministerie van Economische Zaken. Voor wat betreft de eisen van Jan Blokker is zij een grensgeval: een 'visionair en intellectueel type’? Van Zuijlen heeft een boekje geschreven, haar tweede is op komst - een prestatie die, voor zover bekend, door Wim Kok nooit geleverd is. Van Zuijlen schreef over haves en have-nots in de digitale samenleving: eenentwintigste-eeuws socialisme dus. Visie heeft ze, maar gelukkig slechts op de digitale samenleving. Om in de race te blijven voor het premierschap maakte het kamerlid het enige jaren geleden ruimschoots goed toen zij in een historische quiz voor kamerleden stellig verklaarde dat het Willem van Oranje was die bij Dokkum vermoord werd. Een originele kijk op de vaderlandse geschiedenis voor een afgestudeerd historica.
Een ander PvdA-kamerlid: Jeltje van Nieuwenhoven, rechtstreeks uit polderklei getrokken, zoals de beste premier ter wereld dat is. Van Nieuwenhoven werd vorig jaar na haar verkiezing tot kamervoorzitter in deze krant al eens getipt voor het premierschap en zou zeker qua low profile, volgens World Link het sterkste wapen van Wim Kok, geen gek figuur slaan. Hoewel er bij de mannelijke kamerleden wat aanloopproblemen waren en 'mevrouw de voorzitter’ nog regelmatig aangesproken werd met meneer, wordt Van Nieuwenhoven na haar carrière als bibliothecaresse en gewoon PvdA-kamerlid inmiddels haast gezien als de voorzitter van Nederland.
Een nieuw fenomeen is Edith Mastenbroek, nog geen kamerlid maar wel PvdA. Misschien nog iets te jong (24), maar als coördinator van de vorige week opgedoekte vernieuwingsbeweging Niet Nix en initiatiefneemster van het D66/PvdA-verbond LEF compleet doorgebroken. Niet Nix stopte plotseling omdat de initiatiefnemers vonden dat ze te veel als excuusjongeren voor de PvdA gebruikt werden, dat ze moesten blaffen op commando. Bij de oprichtingsbijeenkomst van de nieuwe club LEF, in oktober in Paradiso, werd Mastenbroek aangekondigd als 'de natte droom’ van Parool-columnist Martin Bril. In de krant van afgelopen zaterdag wijdde Bril een hele column aan de PvdA-jongerendiva. 'Begin dertig’, schatte Bril, 'leren broek, blauwe ogen, gouden kettinkje met een lief dolfijntje eraan, armbanden en lange, ongelakte nagels.’ Bril: 'Haar naam alleen al heeft een ministeriële klank, de regering-Mastenbroek is vannacht gevallen.’ Mastenbroek heeft zich, geheel in overeenstemming met de tijdgeest, in een interview in Vrij Nederland gedistantieerd van ’ “oudere feministen” die overal complotten zien’. Elders meldde ze eens dat positieve discriminatie zich uiteindelijk tegen vrouwen gaat keren. 'Ik moet er niet aan denken dat ik een baan of een politieke functie zou krijgen, omdat ik vrouw ben’, zei ze.
Maar dat hoeft ook niet. In de eenentwintigste eeuw behoort positieve discriminatie tot het verleden. Met het oog op het premierschap zijn er te zijner tijd dus ook eerlijke kansen voor iemand als Hannah Belliot (PvdA), die nu nog met de twijfelachtige geuzentitel 'eerste zwarte burgemeester van de Bijlmer’ door het leven moet gaan.
WIM KOK STAAT boven de partijen. De premier geeft zonder te veel bezieling, maar degelijk, uitleg aan de plannen van zijn mede-bewindslieden. Hij doet zijn best met iedereen te communiceren. Op het Binnenhof loopt verder nog slechts één persoon rond die uit datzelfde hout gesneden is. Eén kandidate die de revue nog niet gepasseerd is. De 'strenge meesteres der beleefde vasthoudendheid’, noemde Martin van Amerongen haar eens, een 'bruut Haags kuitenbijtertje’ vond Han Lips van Het Parool: Wouke van Scherrenburg, presentator en verslaggever van Den Haag vandaag. Ze heeft een no-nonsense interviewstijl, want ze 'kan niet tegen gezeur’, zei ze vorig jaar in een interview. 'Ik vind het vreselijk als mensen er een uur over doen om hun bedoeling kenbaar te maken. Als er iets is, moet je daar hup, mee op tafel komen.’ Interviewen zoals Ruud Lubbers regeerde. En zoals Kok dat laverend tussen VVD en zijn eigen partij zou moeten doen. Van Scherrenburg staat boven de partijen. 'Onze nationale Wouke’, noemde vakblad De Journalist haar. Als aanstaand premier zal ze echter een keuze moeten maken: laat ze zich verkiezen door de PvdA of toch maar door de VVD - de partij waar ze korte tijd voorlichter was. Hoe dan ook: Tineke Netelenbos, Annemarie Jorritsma en ook meer algemeen aanvaarde kandidaten als Ad Melkert en Johan Stekelenburg kunnen inpakken als 'dat mens van Den Haag vandaag’ beschikbaar is.
En Nederland kan niet lang meer wachten, het aantal voorbeeldlanden wordt te groot: Frankrijk, Turkije, Pakistan, Noorwegen, Rwanda, Burundi, de Dominicaanse Republiek, IJsland, Canada, Polen, India, Bangladesh en bijvoorbeeld Nicaragua gingen Nederland al voor met een vrouwelijke premier. Vooralsnog moeten we het doen met Wim Kok. Om zich ook in de volgende eeuw, in de eeuw van de vrouw, als beste premier ter wereld staande te houden, zal hij het ongetwijfeld door Annemarie Jorritsma ingegeven machogedrag van afgelopen week achterwege moeten laten. Als je ziek bent, blijf je thuis. Eurotop of niet.