Media

Monumentale retoriek

De lang verbeide herdenking van de tiende verjaardag van 9/11 - een media event van de eerste orde - stond, zoals vrijwel alle officiële plechtigheden in de Verenigde Staten, geheel en al in het teken van het vertrouwde, met religieuze saus overgoten Amerikaanse nationalisme. Geen enkele Amerikaanse politicus lijkt zich daaraan te kunnen onttrekken.

Ook wij, niet-Amerikanen, zijn inmiddels zo aan de retoriek van deze ‘civil religion’ gewend dat we er nog zelden aanstoot aan nemen, en uitdrukkingen als 'de goddelijke bestemming van het Amerikaanse volk’ als min of meer vanzelfsprekend accepteren. In Nederland zouden we evenwel met stomheid geslagen zijn wanneer Rutte of de koningin bij een herdenking vergelijkbare woorden in de mond zou nemen - en we zijn collectief verontwaardigd wanneer iemand als de Iraanse president Ahmadinejad zoiets doet.
En zo ontpopte Obama zich na het moment van stilte om 8.46 uur, het tijdstip waarop tien jaar eerder het eerste vliegtuig de noordelijke WTC-toren raakte, als een ware dominee: zijn toespraak, nog geen twee minuten lang, bestond uit het voorlezen van Psalm 46, God is ons een toevlucht. Geen slechte keuze, deze meditatie over het geloof als burcht in tijden van rampspoed, of - vrij naar de mooie Naardense bijbel - van 'benauwingen’, wankelende bergen en kreunende volkeren, een litanie die uitloopt op een visioen van eeuwige vrede. Toch haalden de media er feilloos de passage uit waardoor de psalm niet alleen als troost, maar ook als manifestatie van nationaal zelfbewustzijn kan worden begrepen: de VS als 'de godsstad’ die niet wankelt, omdat God haar zal helpen.
Zijn voorganger George W. Bush ging, tot tranen geroerd, nog een stap verder. Hem viel de eer te beurt na het tweede moment van stilte, om 9.03 uur, het tijdstip waarop het tweede vliegtuig zich in het WTC boorde, een woord te spreken. Hij las een passage voor uit een brief die president Lincoln in november 1864 schreef aan Lydia Bixby, een moeder die vijf zonen had verloren in de Amerikaanse Burgeroorlog. Hoewel Lincoln zich realiseerde dat bij een dergelijk verlies woorden te kort zouden schieten, kon hij niet anders, zo schreef hij, dan haar als troost de dank over te brengen van de Republiek die zij met hun leven verdedigden. En hij bidt dat God haar verdriet zal temperen en haar slechts warme herinneringen zal laten, en 'de ernstige trots zo'n kostbaar offer te hebben gebracht op het altaar van de vrijheid’.
De keuze van dit citaat is op zichzelf interessant, omdat Bush daarmee de gebeurtenissen van 9/11, inclusief zijn eigen rol, in een specifiek daglicht probeert te stellen. Maar erg origineel was de keuze niet. De brief van Lincoln speelde immers ook een sleutelrol in Saving Private Ryan, de enerverende combatfilm van Steven Spielberg uit 1998, een ongehoorde kaskraker die onze visuele ervaring van het slagveld, in het bijzonder van de Tweede Wereldoorlog, ingrijpend heeft veranderd. Het besluit tot het redden van soldaat Ryan van achter de vijandelijke linies - het hoofdmotief van de film - was ingegeven door het feit dat zijn ouders op dat moment al drie van hun vier kinderen op het slagveld hadden verloren. De scène waarin generaal George Marshall zijn legerstaf de brief van Lincoln voorleest, vormt de spil van het verhaal.
Was Lincolns brief in Saving Private Ryan alleszins functioneel, Bush doet er iets heel anders mee. In de eerste plaats verbindt hij zijn eigen positie met die van Lincoln, de voorvechter van de federale Republiek en uitgesproken tegenstander van de slavernij, door veel Amerikanen nog steeds beschouwd als een van de grootste en meest nobele presidenten. Ten tweede suggereert Bush met het citaat dat 9/11 een oorlog was en de slachtoffers van 9/11 gesneuveld zijn voor de republiek. Dat is, uiteraard, een nogal perverse bewering: de terroristische aanslag vormde de aanleiding van twee oorlogen, maar dat maakt de meer dan tweeënhalfduizend onschuldige burgers en reddingswerkers nog niet tot soldaten. En wie is in deze context de moeder, die offers heeft gebracht op 'het altaar van de vrijheid’ - Amerika?
Het gebruik van Lincolns troostende woorden aan mrs. Bixby is zo bezien minder toevallig dan op het eerste gezicht lijkt. Tienduizenden slachtoffers en vele miljarden dollars verder probeert Bush zijn presidentschap en zijn oorlogen op één lijn te brengen met de zaken waarvoor Lincoln streed. En dat niet alleen: via Saving Private Ryan wordt impliciet een verband gesuggereerd met de Tweede Wereldoorlog, de Good War in het Amerikaanse collectieve geheugen, een thema dat Bush al vele malen eerder heeft proberen te bespelen.
En zo blijkt de herdenking van 9/11, ogenschijnlijk beheerst door godvruchtige troost, in wezen weinig anders dan een zorgvuldig geregisseerde manifestatie van monumentale retoriek.