Mooie europudding

Breaking the Waves van Lars von Trier is zonder twijfel de meest indrukwekkende film die momenteel te zien is. Toen de kersverse film begin dit jaar in Cannes werd vertoond, wist hij al te overtuigen als een zelfverzekerde klassieker.

De film heeft een kracht en een kwaliteit die overrompelt en een origineel melodramatisch verhaal dat hevig emotioneert. Toch speelde Von Trier bij het maken van de film bepaald niet op zeker. Menigmaal scheert hij langs de rand van de esthetische afgrond. Voor een film die zo evident goed is, is het opmerkelijk dat de momenten waarop het mis had kunnen gaan duidelijk aanwezig zijn. Hetzelfde materiaal had in handen van een andere filmmaker kunnen leiden tot een wanstaltig produkt. Neem bijvoorbeeld de veelbesproken en desalniettemin weinig bekritiseerde ‘schilderijtjes’ die VonTrier gebruikte om een soort hoofdstukindeling te markeren. Strikt genomen laten deze zich maar met één woord omschrijven: kitsch. Von Trier greep terug op een volledig in kunstmatigheid ontspoorde negentiende-eeuwse lanschapstraditie, waaraan ooit een einde werd gemaakt toen schilders hun ateliers verlieten en naar de natuur gingen werken. Von Trier ging voor de praalplaatjes van ondergaande zonnen en klaterende regenbogen ook eerst de natuur in. Cameraman Robby Müller vertelde aan Skrien dat hij met Von Trier twee weken in Schotland had doorgebracht om de panoramashots te draaien voor de bewegende schilderijen. Thuis in Denemarken ging Von Trier die beelden digitaliseren en als het ware overschilderen. Hij riep hierbij de hulp in van de internationaal befaamde kunstenaar Per Kirkeby. Persoonlijk heb ik niet zoveel met de losse toets en de aardse kleuren van Kirkeby, maar dat neemt niet weg dat hij bepaald niet de eerste de beste is en zeker niet verdacht kan wordenvan het maken van edelkitsch. Müller nog steeds in Skrien) denkt daar kennelijk het zijne van. 'Von Trier is erg op zichzelf, reist bijvoorbeeld niet veel, zit liever thuis. Hij is ook een enorme gadget-freak. Ik denk dat hij het bijzonder prettig heeft gevonden om samen met Kirkeby achter een computer te zitten en die shots tot schilderijen te bewerken.’ Het resultaat mag er wezen. Zelfs het meest schaamteloze reisbureau zou dergelijke vervalsingen van het Schotse landschap niet als reclame durven inzetten.
In iedere andere film zouden de plaatjes een aanfluiting zijn. Waarom dan niet bij Von Trier? Het moet te maken hebben met de rauwe intensiteit van de rest van de film. Met de van kleur verstoken beelden en het hypernerveuze camerawerk. En wellicht ook met het ontbreken van zelfs maar een vleugje ironie in het verhaal. In een film waarin geloof en liefde de dood overwinnen, kan kennelijk ook de natuur nog wel overtroffen worden zonder dat dit op de lachspieren werkt. Bovendien zijn de schilderijtjes in de film nauwelijks van belang. Het zijn bidprentjes, die schijnbaar toevallig als bladwijzers zijn gebruikt in een boek waarin niets wordt opgehemeld. Behalve bij de landschapsansichtkaarten veroorloofde Von Trier zich op wel meer punten afwijkend gedrag ten opzichte van de gebruikelijke goede smaak of werkwijze.
Er is veel, en vaak te makkelijk, gefulmineerd tegen het fenomeen Europudding in het Europese filmen. Hoewel de film een verpletterend authentieke indruk maakt, is hij zonder mogelijke tegenspraak als een voorbeeld van Europudding te omschrijven. Het verhaal werd verplaatst van Denemarken naar Schotland om de Engelstalige markt te kunnen bedienen. De acteurs komen uit alle co-producerende windstreken en spreken een mild soort Schots dialect dat door iedereen is te verstaan. Het eeuwenoude kerkje van de stugge calvinistische eilandbewoners stond feitelijk in een studio in Kopenhagen. De Europudding blijft een gruwelijk fenomeen dat bijna alleen maar bloedeloze films voortbrengt, maar Breaking the Waves demonstreert dat dit niet de regel is.