Mooie kunstjes, holle vaten

Twee weken geleden schreef Volkskrant-journalist Hein Janssen in zijn krant een filippica tegen de artistieke leiding van Toneelgroep Amsterdam. Die zou niet genoeg ‘elan’ vertonen. En Gerardjan Rijnders kon wat Janssen betreft na zijn produktie van De klaagliederen het postcodeboek op het toneel brengen.

Het kwajongsachtige proza van de toneeljournalist had iets weg van de laatste waarschuwing die Liechtenstein uitdeelt aan de Volksrepubliek China. Hoge tonen, verspilde moeite. Het waarom van het - onder de kop ‘Analyse’ geplaatste - requisitoir bleef duister. Ik begreep er althans niks van.
Mist Toneelgroep Amsterdam elan? Afgelopen week liep ik wat achterstand in. Ayckbourns Momenten van geluk en Shakespeares Timon van Athene, twee recente TGA-produkties. Met Gijs de Langes regie van Ayckbourn is volgens mij niks mis. Het stuk lijkt een gruwelijke tragikomedie over de ondergang van een familie en een bedrijf. Halfslachtige vader, bedillerige moeder, ambitieuze en tot opvolging voorbestemde zoon met anorectische echtgenote, sympathieke stuntelaarszoon met doodnerveuze, kersverse vriendin - dat hele stelletje malloten komt bij elkaar op het verjaardagsetentje van de moeder des huizes. Aan tafel gaat van alles mis. Vervolgens rijdt pa zich volgezopen te pletter. Ma begint een nieuw leven. En daarna krijgen we de voorgeschiedenis en de nasleep van het etentje te zien. Een lekkere toneelavond. Hogeschoolacteren, fraaie vormgeving, goed gebrachte vertelling. En de sensatie dat het gesubsidieerde theater de concurrentie met de vrije sector, vol snelle blijspelen en goedkope hebbedingetjes, nog steeds erg goed aankan. De voorstelling was in dat opzicht ook een gebaar van allure. Dit type komedie bracht het gesubsidieerde toneel vroeger, maar ze kunnen het nog steeds. Een lange neus naar de commerciele tuthola’s.
Dan Timon van Athene. Een onbekende Shakespeare. Regie: Pierre Audi (van de Nederlandse Opera). Locatie: Transformatorhuis Toneelgroep Amsterdam (TTA). Onderwerp: een meneer die alles aan iedereen geeft, vervolgens failliet gaat, daarna al zijn vrienden kwijt is, aan de bedelstaf raakt, in een bos gaat wonen, daar goud vindt en sterft - terwijl een oude kameraad zijn stad inneemt. Een verhaal. Niet zo'n sterk verhaal. Verteld door een ensemble vol goede acteurs. Allemaal jongens en mannen. In een vormgeving met veel natuur: hout, takken, turfmolm en water. En met de artistieke leiding in twee dragende bijrollen: Gerardjan Rijnders en Titus Muizelaar.
Ik vond er niks aan. Misschien heeft deze enscenering ooit iets fris gehad, nu oogde ze steriel, gelikt. Ik ergerde me - net als in die andere produktie op deze locatie, de Illias - aan de toneeltonen, aan het manierisme, de gekunsteldheid, de ijdelheid in spelen, het ontbreken van een noodzaak om dit aan een publiek te laten zien. Mooie kunstjes, holle vaten, leeg gedoe. Wat is hier aan de hand? Is dit gebrek aan elan? Moet het publiek zich wapenen voor de enscenering van het postcodeboek?
Ik denk dat er iets anders, iets fundamentelers speelt. Ayckbourns Momenten van geluk laat zien hoe goed Toneelgroep Amsterdam met haar talenten dobbelt. Timon van Athene toont onbeschaamd hoe dit gezelschap zijn talenten vergooit. De groep is nu ruim zeven jaar aan het werk. De kritische grens lijkt bereikt. Hier is een topclub gedeeltelijk aan het inzakken. Theater Bellevue kunnen ze met een lekkere komedie goed bespelen. Maar hun eigen zaal heeft Toneelgroep Amsterdam nog niet veroverd. Met de tot nu toe in het Transformatorhuis gepresenteerde voorstellingen heb je als toeschouwer vanaf rij tien geen enkel contact meer. Dat is behoorlijk ernstig.
En dan is er nog zoiets als consequent kiezen. Dat doen ze bij Toneelgroep Amsterdam niet. Een beetje in het centrum van de stad. En een beetje decentraal op het Westergasterrein. Ik zou zeggen: laat het Leidseplein maar voor wat het is. TGA heeft daar niets meer te zoeken. Doe schaamteloos waar je van wordt beschuldigd: terug naar af, vrijwillige ballingschap in de marge. Misschien dat de jonge theatermakers de weg naar Toneelgroep Amsterdam dan ook weer vinden. Zoek partners om die Westergasfabriek echt te veroveren. Lever desnoods wat subsidiegeld in. Kies positie. Maak een tegencultuur!