Buitenland

Moord in Istanbul

Zelden heeft een enkelvoudige moord het Midden-Oosten zo in zijn greep gehad als die op de Saoedische journalist Jamal Kashoggi – althans, een die niet door Israël werd gepleegd. Het is dan ook wel een moord van zeldzaam spectaculair kaliber, met naar het zich laat aanzien een vijftien man sterk moordeskader, een in stukken meegesmokkeld slachtoffer en een geluidsband vol huiveringwekkende details en schokkende citaten. De zaak-Kashoggi dringt zich met woeste snelheid op in de lijsten met pr-rampen, met de ‘hervormingsgezinde’ nieuwe garde in Saoedi-Arabië aan de slechte kant van de lijn.

De verbazende domheid van een moord met zoveel sporen, vlak voor een economische top die het nieuwe Saoedi-Arabië in de schijnwerpers moest zetten, voedt hier en daar speculaties dat er meer aan de hand moet zijn dan een ongelooflijke Saoedische blunder. Wie beter heeft opgelet, ziet eerder een patroon van ontstellende strategische kortzichtigheid binnen Saoedische elites. Al-Qaeda, anyone? Steun aan de invasie van Irak? IS? Saoedische elites zijn ‘traditioneel slecht’ in strategische inschatting van hun beleid en de nieuwe kroonprins Salman lijkt geen uitzondering, zei een Britse expert in De Groene Amsterdammer tijdens Salmans snelle opmars richting het koningschap. De Nederlandse auteurs Paul Aarts en Carolien Roelants schreven hetzelfde.

Een tweede misvatting die je veel leest, is dat deze moord in strijd zou zijn met de ‘hervormingsgezindheid’ die kroonprins Salman en zijn entourage probeerden te projecteren. Waarom sterft toch het waanidee niet dat ‘hervormen’ overal ter wereld altijd equivalent moet zijn met een pad naar liberale democratie? Deze moord past juist exact binnen het traject waar Salman Saoedi-Arabië sinds een jaar of twee, drie probeert te zetten: van een reactionaire reli-staat naar het succesmodel van deze eeuw, de autoritaire eenheidsstaat. De consulaire verzaging van Kashoggi is het equivalent van Russische ex-spionnen die in Engeland vreselijk gif toegediend krijgen: een brutale moord die iedereen waarschuwt dat overlopers nergens veilig zijn. Kashoggi was niet een doelwit ondanks het feit dat hij in de VS woonde en daar kritische stukjes schreef over het vaderland, maar omdát hij dat deed. Maar zo’n signaalmoord moet wel voldoende vragen open houden en net niet bewijsbaar zijn. Daar is toch iets fout gegaan – de nieuwe garde in Saoedi-Arabië moet qua signaalmoorden kennelijk nog een steile leercurve doorlopen.

De Saoedische garde moet qua signaal- moorden nog veel leren

Wat wel klopt, is dat Saoedi-Arabië voor deze klunzige moord een flinke strategische prijs aan het betalen is. Als je de politieke en economische leider van je regio wil zijn, en van moslims wereldwijd, helpt een imago als enge pariastaat niet. Maar er is voor Saoedi-Arabië meer schade dan alleen op de eigen balans. De Turkse president Erdogan, een van Saoedi-Arabië’s tegenspelers, trekt zich aan de moord op. Turkije werpt zich op als leider van de politieke islam, maar Ankara trok de afgelopen jaren overal aan het kortste eind: ruzie met de VS, met Rusland, met Europa, bondgenoot kwijt in Egypte, bondgenoten verliezen de oorlog in Syrië. Maar Erdogan heeft Salman geïdentificeerd als zwakste schakel in het conservatieve, antipolitieke islamkamp in de regio. Het zal Salman jaren kosten om het vertrouwen terug te winnen dat hij dit kamp succesvol kan leiden. Erdogan gebruikt deze kwestie om dat verlies maximaal te maken, en zijn eigen statuur op te krikken.

De moord betekent ook winst op de rekening van de Saoedische aartsvijand Iran. De Amerikaanse regering van Donald Trump was van plan om begin november zware sancties aan Iran op te leggen. Hartsvriend Saoedi-Arabië zou extra olie oppompen om het verlies aan Iraanse olie op de wereldmarkt te compenseren. Dat plan staat nu op losse schroeven: zelfs voor de regering-Trump is een een-tweetje met Saoedi-Arabië op dit moment wel erg cru. En dus ontsnapt Iran mogelijk voorlopig aan wurgsancties.

Dit alles is toch tamelijk bizar. Saoedi-Arabië is een land waar leidende families en aan het regime verbonden personen al-Qaeda en IS steunden en financierden, dat een fundamentalistische vorm van islam verspreidt, dat een wrede oorlog voert in Jemen en dat een vreselijke staat van dienst heeft op het gebied van mensenrechten. Eén klungelige moord lijkt nu een pr-effect te hebben dat al deze zaken misten. Vreemd, maar beter laat dan nooit.