FILM: Spetters

Morele chaos

De gerestaureerde en opnieuw in de bioscoop uitgebrachte versie van _Spetters _(1980) laat zien dat regisseur Paul Verhoeven een unieke stijl heeft die niet alleen aanwezig is in deze invloedrijke film over volkse woede over opgelegde culturele waarden, maar óók in zijn beste werk, dat wil zeggen de films die hij vanaf eind jaren tachtig in Amerika maakte.

Medium film spetters 04

Misschien ligt het geheim van de methode-Verhoeven in de tamelijk gevaarlijke mix van humor, ironie en cynisme vertaald in het harde geweld in Robocop (1987), de speelse, gevaarlijke vrouwelijke seksualiteit in Basic Instinct (1992) en het slimme verheerlijken van fascistische iconografie in Starship Troopers (1997). En nu na al die jaren óók vertaald in de vulgariteit van de in volle glorie herstelde beelden van geslachtsdelen in Spetters.

De restauratie van de film door filminstituut Eye werd gedaan onder toezicht van Verhoeven zelf. Volgens de distributeur bevat de nieuwe versie enkele shots van twee minuten die destijds verwijderd werden uit exportversies en versies die op tv werden vertoond en op vhs en dvd werden uitgebracht – scènes waarin het mannelijke geslachtsdeel duidelijk in beeld komt.

De vraag blijft of deze beelden een toegevoegde waarden hebben. Misschien komt het door de verstreken tijd, maar het lijkt er nu op dat Verhoeven met Spetters niet alleen maar uit was op het shockeren of ondermijnen van het christelijke, als bekrompen afgeschilderde deel van de Nederlandse samenleving. Hij laat zien dat er een kloof bestaat tussen de in zwart geklede oudere generatie die in de film naar de kerk gaat en de kleurrijk aangeklede jongvolwassenen die graag motorcrossen. Dat is een krachtig beeld: de snelle, lawaaiige motor als eeuwig symbool van opstand en verzet tegenover de langzame, rustig snorrende tractoren van de boeren, vaders die ’s avonds bijna verveeld na het eten en het bijbellezen en het bidden ook nog even de tienerzoon met de vuist een lesje leren.

Naast de motor is ook de sexy blondine Fientje (Renée Soutendijk), een verstorend element in de vertelling. Ze is van volkse komaf, een sexy patatbakker die de hoofden van de mannen ernstig op hol jaagt. Na haar ontmoeting met ‘de jongens’, voorop de aantrekkelijke Rien (Hans van Tongeren) die droomt over wereldkampioen motorcross worden, wandelt Fientje door de straten. Door haar ogen zien we de kleinburgerlijke samenleving: huisjes als blokkendozen met woonkamers waar geen echte gordijnen hangen, zodat iedereen naar binnen kan kijken om zich te vergewissen van het feit dat de mensen daar een vroom en herkenbaar leven leiden.

Fientje hoeft in deze setting goedbeschouwd niets ‘bewust’ te destabiliseren met haar laag uitgesneden topje. Achter de façade van vroomheid en goede manieren schuilen al rauwe emoties en lage driften. En dát laat Verhoeven zien met zijn op het oog vulgaire close-ups van penissen in diverse stadia van opgewondenheid. Net als de beroemde shots van Sharon Stone zonder slipje in Basic Instinct of die van blote vrouwen onder de douche tussen de mannen in Starship Troopers schetsen de nietsverhullende scènes van pijpende en masturberende en verkrachtende mannen in Spetters uiteindelijk een grauw beeld van de mens: we lachen om de morele chaos waarin de personages zijn beland, maar dit alles is omzoomd met een wrang randje, vormgegeven door de zelfmoord van Rien.

Juist die serieuze ondertoon viel me op toen ik de film weer zag, nu met alle ‘harde’ scènes. Spetters is een cultfilm, een onverminderd populair en invloedrijk werk dat de cultuur van de massa, van ‘het volk’, lijkt te bevestigen of te ondersteunen, maar dat door die duistere, pessimistische blik van Verhoeven op de mens en zijn wereld eigenlijk exact het tegenovergestelde doet.


Vanaf 10 mei dagelijks in Eye Amsterdam en Filmhuis Den Haag, vervolgens in filmtheaters in het land

Foto: Renée Soutendijk in Spetters. Courtesy Eye