Guus Janssens opera

Muziek

‘Geen deur komt ergens op uit’, zo luidt het motto (naar Gerrit Kouwenaar) van Hier°, de nieuwe opera van componist Guus Janssen en librettist Friso Haverkamp die afgelopen vrijdag in de Amsterdamse Stadsschouwburg in première ging. Het is een troost voor eenieder die probeert te begrijpen waar Hier° over gaat. Net als Noach, de vorige gezamenlijke productie van Janssen en Haverkamp, is het libretto een staketsel van ideeën met een hoge abstractiewaarde. Vraag dus niet wat Amsterdam als allegorie met de Heilige Drieëenheid heeft te maken en hoe de Witte Schaduw zich daartoe verhoudt. Hoogstens wordt duidelijk waarom in de hemel Chinees wordt gesproken: ‘Een hemels geheim rijker dan duizend-en-één-nacht’. Chinees is het toppunt van raadselachtigheid, het ultieme symbool van anders-zijn.


Hier° handelt, net als Noach, over het streven naar macht. Controle over leven en dood. Het is een grootse, romantische, haast wagneriaanse thematiek waarvan de tentakels zich zowel in tijd als ruimte uitstrekken. Van het zeventiende-eeuwse Amsterdam tot figuren uit de Indiase mythologie. Maar de wijze waarop Hier° zijn absolute heerschappij probeert te vestigen is weer heel eigentijds: via kunstmatige ingrepen in het leven zoals plastische chirurgie, biotechnologie, orgaantransplantatie en gentechnieken. Zo kan het gebeuren dat nu ook Schaap Dolly in perfecte zesvoud in een opera is vereeuwigd.


Regisseur Pierre Audi heeft dit gegeven aangegrepen om een bont toneelbeeld te ontwerpen met wandelende tekstborden, affichezuilen die door de lucht zeilen, reusachtige videoprints van portretten en schreeuwerige advertentieslogans waarin organen tegen spotprijzen worden aangeboden (met een volwaardige dependance op het internet: www.hier-organa.nl). De toneelmachinerie werkt anderhalf uur lang op volle toeren. Net als de tekst bevat de regie een potpourri van verwijzingen, zodat een moderne zakenman probleemloos met een negentiende-eeuwse clown in een scène kan staan.


Van begin tot eind kijk je je ogen uit. Sterker nog, je komt ogen te kort. Laat staan dat je nog tijd hebt om te luisteren. Het nadeel van de onophoudelijke stroom soms oogverblindende plaatjes is dat de muziek totaal ondergeschikt raakt. Niet alleen zijn de musici van Guus Janssen, een groep muzikanten uit de geïmproviseerde muziek aangevuld met Chinese collega’s, naar de orkestbak verbannen, alleen als je je ogen dichtdoet is het mogelijk je op de muziek te concentreren.


Eigenlijk is het een zwaktebod om het toneelbeeld zo dicht te plamuren met beweging, kleur, exotische kostuums en kantelende decorstukken. Net als bij Noach interpreteert Audi de muziek van Guus Janssen eenduidig als een carnavaleske optocht. Maar het is de vraag of dat recht doet aan de rijkdom van de muziek. Wat te denken van alle momenten van verstilling en contemplatie die nu overschreeuwd worden?


Een feit is dat Janssen een prachtige partituur heeft afgeleverd. Niet alleen heeft hij uitstekend voor stem geschreven, ook de instrumentatie is vaak van een betoverende schoonheid. Bovendien lijkt het niet-westerse element, de drie zangeressen van de Peking Opera, nu veel beter geïntegreerd in het geheel dan de Tuvanen in Noach. Hier° is een oogverblindend spektakel, maar doet evenzeer uitkijken naar de cd-uitgave.


Jacqueline Oskamp



Hier°, Stadsschouwburg te Amsterdam, tot en met 30 januari